Бэлгийн амьдралтай холбоотой болоод, сексийн талаарх олон янзын ном, сурах сэтгүүл, гарын авлага, подкастууд ч бий. Гэхдээ эдгээрт чухам шинжлэх ухаанчаар хандаж, нарийн тодорхой хариулт өгөх бүтээл цөөн. Үүнээс гадна яг эл сэдвийн хүрээнд тохиолддог тулгамдсан асуудлууд ба гэр бүл төлөвлөлт, жирэмслэлт зэргийг дотны найзтайгаа хуваалцах, цахим сургалт зэрэгт чимээгүйхэн сууж мэдлэг олж авахыг хичээх нь цөөнгүй. Харин үүн дээр “Өөрийнхөөрөө дур тавь” ном багшлах юм л даа. Одоо тэгэхээр тун ойлгомжтой болж ирж байгаа биз. Хэн нэгэн танд сургамжлах, эрээ цээргүй дүрслэл бүхий үгсээр дотор дүүргэх бус хамгийн итгэлт найзтайгаа чөлөөтэй ярилцаж буй адил санагдах болно. 

Энэ тус бүтээлийн хамгийн гол давуу тал, онцлогийн нэг билээ. Жишээ нь өсвөр насныхны өөртөө итгэл байдал, ерөөс бусадтай харьцуулж, түүндээ өөрөө таварлагцан унаснаар сэтгэл гутралд дийлэнхдээ автдаг байдлаас ч энэ ном сэргийлнэ. Учир нь яг үүн дээрх хамгийн бодит, үнэн гаргалгааг уг бүтээл уншигчдад санал болгох билээ. Үүнээс гадна зөвхөн харагдах тал эсвээс дан ганц бие физиологиос гадна сэтгэлзүйтэй илүүгээр тулж ажиллах учраас бусад номуудаас ялгарч чадаж буй. 

Эмили Нагоски бол “Индианагийн Их сургууль”-д бэлгийн харилцаа, түүн доторх хүмүүсийн зан байдлын талаарх судалгааны ажлаараа докторын зэрэг хамгаалсан эрхэм. Цаашлаад бэлгийн боловсрол болон стресс менежментийн чиглэлээр олон жил судалж, яг эл сэдвээр их дээд сургуульд багшилсан билээ. Мэдээж хүмүүсийн зан чанар гэдэг нэлээдгүй ярвигтай. Дээр нь эхэнд өгүүлсэн шиг бид бүгд өөр. Харин үүнийг хүний биологийн үүднээс сэтгэлзүй, зан араншинтай харгалдуулан нээсэн жишээ баримтууд нь тун хөдөлшгүй, бат нотоос гадна, туйлын үнэ цэнтэй юм. Учир нь яг үүн дээр чухал судалгаанууд явуулж эрс шулуухан дүгнэлтүүдийг гаргасан байдаг. 

Үүнээс жишээлбэл ямартаа бэлгийн зан төлвийн хувьд хос хяналт гэх загвар, нэршил байх буюу. Үүнд хүний дур тачаалын үйл явц хоёр төрлөөс бүрддэг байна. “Нэгд, бэлгийн хурдасгуурыг идэвхжүүлэх. Хоёр, бэлгийн тоормосыг унтраах” гэх мэт... Харин эдгээр нь дотроо мөн өөрсдийн гэсэн онцлог шинжүүдээс бүрдэнэ. Тиймээс бэлгийн зан төлөв гэж юу болохыг мэдэхийг хүсвэл номыг хуудсан өгүүлэн буй жишээнээс цааш өөрөө унших, таньж мэдэх нь чухал болов уу. 

Эдгээрээс басхүү нэгэн чухал зүйл бол бэлгийн амьдралд орчин нөхцөл хэрхэн нөлөөлдөг тухай асуудал мөн бий. Мэдээж хүн бүхэн л бусдаас өөр эсвээс хоорондоо онцгойлоод байхааргүй ижилхэн бүтэцтэй байлаа ч зан төлөв, бэлгийн чиг хандлагын үед энэ нь огт өөр гэдэг нь ойлгомжтой. 

Номын бүтэц, агуулгыг хувьд ч заримдаа дэд гарчгууд уншигчдыг хөтлөөд явах нь бий. “Секс, хулгана, рок хөгжим” гэх юм уу эсвээс “Таашаах, хүсэх, суралцах”, “Албадвал бүтэхгүй”, “Сармагчны тархин дахь секс” гэх мэтээр үргэлжилнэ. Гэвч угтаа эдгээр нь зүгээр л бэлгийн амьдралын талаарх өгүүлэл, утга учиргүй дүгнэлт эсвээс бүр эрээ цээргүй хүүрнэл огтоос биш. Номын нэгдүгээр дэвтэрт өгүүлэгдсэн жишээ баримт бүхэн хоёрдугаар дэвтэрч илүү гүнзгий, утга санааны хувьд ч тун баялаг байдлаар бичигджээ. 

Аж төрөхүй бол өөр өөрсдийн урсгалтай. Тэрхүү урсгал дунд тохиолдох зарим нийтлэг асуудлууд байдаг. Үүнийг нэг нь бэлгийн амьдрал хийгээд жаахан хүүхэд харанхуйгаас айдаг шиг бид ичиж нэрэлхэх үйлдлаас болоод энэ талаар санал бодлоо чөлөөтэй илэрхийлж, яг хэрэгтэй үедээ тусламж авч чадахгүй байх нь бий. Чухам л тиймээс танд үнэнч зөвлөх, зан араншингийн судалгаан дээр суурилсан шинжлэх ухааны зөв жишээ, нотолгоо илүүтэй чухал юм. Түүнээс л өөрт хэрэгтэй мэдээллийг, бэлгийн боловсролын талаарх үнэн, зөв ойлголтыг хүртэж чадна. 

Угтаа бие анатомийн ялгаанаас авахуулаад бэлгийн амьдралын үеийн орчин нөхцөл хүртэлх гол хүчин зүйлсүүдийг ном танд өгүүлнэ. Тэр бүгд нь ямагт эрүүл сонголт руу хөтлөх билээ. 

“Миний бодлоор бол: “Би шархаа бүрэн гүйцэд эдгээмээр байна” гэж бичвэл илүү зөв болно. Шарх анихдаа үргэлж хорсдог, яс хугарахад өвддөг, гэхдээ эдгэрэх тусам өвдөлт нь аажмаар намждаг. Сэтгэлийн шарх ч мөн адил. Та хугарсан ясаа бороолуулахгүй гэж шийдэж болохгүйтэй адил сэтгэлийн шархаа хэвээр нь үлдээж чадахгүй. Шаналал бол эдгэх явцын нэг хэсэг нь гэдгийг ойлгож; яс бороолно, зүрх тайвширна, эдгэрэх тусам өвдөлт улам бүр багасна...” 

Дээрх жишээнээс үзэхэд дан ганц бэлгийн боловсролоос гадна сэтгэлзүй, хувь хүний зан байдалтай сексийн харилцаа, түүний эрүүл зөв сонголтын талаар бичлэгийн хувьд ч чөлөөтэй байдлаар илэрхийлж өгсөн нь харагдана. 

Мэдээж олон томоохон хэвлэлийн газар, зохиолчид уг номыг бэлгийн боловсролын хувьд “Гарцаагүй хувьсгал хийх бүтээл” гэж нэрлэжээ. Харин миний хувьд бол энэ нь шинжлэх ухааны нээлт, судалгаан дээр үндэслэгдсэн буйгаас гадна хүн бүрийн унших ёстой тийм бүтээл. Учир нь бидний амьдралаас ховхлоод хаячихаж боломгүй зүйлсийн тухай үнэнийг танд өгүүлэх билээ. 

Зурагт цувралын зарим хуудсанд гэнэтхэн гараад ирчихсэн байх бяцхан ногоон унагыг үргэлж эрнэ. Тэгэх мөртлөө Маргадтай хамт морь унаж, Анандтай цуг хүмүүстэй найрсаг гэгч нь мэндчилнэ. Маргад амьтанд хайртай, морь унах хүсэлтэй бол түүний дүү болох Ананд нь хөлбөмбөг тоглох дуртай. Заримдаа үүнийг тэдгээрийн яриа хөөрөө, үг хэллэгээс бус зурагт үзүүлсэн үйл хөдлөлөөс нь харж мэднэ. 

Энэ бол хэвлэлтээс гараад удаагүй байгаа “Margad and Anand” хэмээх цуврал зурагт номууд юм. Бид гадаад орны хүүхдийн шилдэг зохиолч, зураачдын бүтээлүүдийг эх хэлнээ хөрвүүлэн буулгаж бяцхан уншигчдынхаа хүртээл болгосоор иржээ. Харин сүүлийн жилүүдэд дотоодын уран зохиол, хүүхдийн зурагт номын салбарт түлхүү анхаарах болсон. Үүнд жишиг болохуйц нэгэн бүтээл шинээр хэрэгжиж эхэлсэн нь уг цуврал зурагт номын төсөл юм. 

Учир нь “Margad and Anand” цуврал номууд англи хэлээр бичигджээ. Уг номын зохиогч Ү.Мөнхзул гадаад улс оронд англи хэлээр бүхий л хичээл номоо үзэж, эрдэм мэдлэгт шамдахын зэрэгцээ ирээдүйн хүсэл мөрөөдлөө тодорхойлж, цаг ямагт суралцан хөгжиж буй монгол хүүхдүүдийг номынхоо гол дүр болгон сонгож авсан байна. Гол дүрийн хоорондын харилцан яриа, тэдний гэр бүлийн танилцуулга зэрэг нь англи хэл анхлан суралцаж буй бяцхан уншигчдад хамгийн найдвартай багш болох билээ. Түүнчлэн зурагт цувралын зарим хуудаст нуугдан зогсох өхөөрдөм ногоон унага бяцхан уншигчдыг Маргад, Ананд хоёрын гэр бүл, найз нөхөдтэй танилцуулахаар цаг ямагт чиглүүлж байх шиг сэтгэгдэл төрүүлнэ. 

Эхний цуврал нь “The Lovely family” гэх нэртэй. Уг номонд бид Маргад, Ананд хоёр болоод тэдний гэр бүлийнхэнтэй танилцана. Ингэхдээ бага насны хүүхдэд тун ойлгомжтой хэллэгээр буюу “Bada is Margad and Anand’s father” хэмээнэ. Түүнчлэн цааш ээж, авга ах болоод эгч, эмээ, өвөө, үеэлүүдтэй нь хүртэл бяцхан уншигчид маань уулзана. Харин тэдний ямар ажил мэргэжилтэй, юунд сонирхолтойг номын текстээс бус зургаас илүүтэй хүртэж ойлгох билээ. 

Хоёр дахь цуврал буюу “Where is it?” номд аливаа эд юмсын байршлыг хэрхэн зөв зохистой хэлэх талаар өгүүлжээ. Ингэхдээ амьдран буй орчин тавилга, эд юмсыг тодруулан зурахдаа монгол гэр, эргэнэг шүүгээ, авдар тэргүүтнийг онцлон сонгосон нь олзуурхууштай. Учир нь уламжлалт ёс заншил, өв соёлыг хүүхдэд цаг үргэлж харуулж, хэлж яриснаар бус өөрийнх нь сонирхолд нийцүүлэн бүтээснээр сэтгэлд нь илүүтэй ойр, мартагдалгүй үлддэг билээ. Жишээ нь тоглоомон машинаа хаана тависнаа болоод үсний боолтоо хайх Маргад, Ананд хоёртой хөгжилдөж суухдаа монгол гэрийн доторх эд юмстай танилцах жишээний. Энэ нь бичлэгээс гадна зурагт номын хүүхдэд үзүүлэх нөлөө асар их болохыг илтгэнэ.

Харин эхний гурван цуврал номын сүүлийнх буюу “Greetings” нь мэндчилэх агуулгыг чухалчилсан бүтээл. Магадгүй ихэнх хүн англи хэлний “Hello”, “Hi” гэх нийтлэг мэндчилгээг ашигладаг. Гэвч бусадтай мэндчилэх нь бие даасан томоохон соёл, ёс суртахуун болохоос гадна англи хэлэнд манайхтай адил мэндчилгээний олон төрөл байдгийг уг номоос мэдэж авах боломжтой. Эл агуулга болоод цувралын гол нь дүр нь Ананд байх билээ. Тэрээр бусадтай мэндчилэх дуртай бөгөөд үүнийг томоохон соёл гэж үздэг. Энэ үүднээс бодоод үзвэл тус ном өөрийн гэсэн нарийн зохиолын хөгжүүлэлтэй болох нь тодорхой харагдана. 

Гол нь эхний гурван цуврал гэсний учир гэвэл уг бүтээл цаашид 20 хүртэлх цуврал ном болж уншигчдын хүртээл болох юм.

II.

Судалгаанаас үзэхэд хүүхэд бага насандаа номын гол баатрын үйл явдлыг сонирхож эхлэхийн зэрэгцээ сэтгэл хөдлөлд нь өөрчлөлт ажиглагддаг байна. Дөнгөж хэлд орсон хүүхэд “Энэ юу вэ” гэсэн асуултыг тавьж эхлэхээс авхуулан түүнд зурагт ном үзүүлж ажиллахад сайн үр дүн гардаг ажээ. 

Тиймээс ч “Margad and Anand” англи цувралын гол дүрүүдтэй хамт аялаж, тэдний гэр бүл, найз нөхөдтэй танилцах нь хэл сурахаас гадна монгол ёс заншлын талаар багагүй мэдлэгийг олж авна. 

Энэ нь дан ганц өөрийн орны бус англи хэлт гадаад уншигч хүүхдүүдэд монгол орныхоо ёс уламжлал, аж төрөхүйн хэв маягийг таниулан сурталчлах соёлын элч төлөөлөгчийн үүргийг давхар гүйцэтгэж буй явдал билээ. 

Мэдээж хүн хийж буй ажлаа эхлээд сайтар ойлгох нь чухал. Үүнээс үүдэлтэйгээр ном сурах бичиг, хүүхдийн бүтээл туурвихад уламжлалт ёс заншил, өв соёлын тухай асуудал зайлшгүй хөндөгдөж таарна. Өдгөө аль ч нөхцөлд бид уламжлалаас хэт хөндийрч буй талаар дор бүрнээ ярьдаг болсон. Гэтэл хотжилт, техник технологийн хөгжил, орчин ахуйгаас хамаараад иргэншил дагасан нүүдэл хийх зайлшгүй шаардлагатай байсан учраас тэр. Үгүй бол уламжлал руу хэт туйлширч хандах дээрээ тулбал хэдэн арван жилээр улс орны хөгжил ухрах хэмжээнд очно. Энэ нь уламжлалыг үгүйсгэж байгаа хэрэг бус. Гол нь уламжлалыг хэрхэн, ямар аргаар хүүхдэд ойлгуулах вэ? Яг өнөөдөр тэдэнд ном соёлоор дамжуулан ямар уламжлалыг түгээх хэрэгтэй бол гэдэг дээр анхаарч ажиллах нь зүй ёсных юм. 

Уг санаанаас үүдэлтэйгээр “Margad and Anand” цуврал номын зурагт илэрсэн далд утга, агуулга, ёс зүйн үзэл санаанууд хөндөгдөнө. Магад номын хавтсан дээрх “Унагыг олоорой” гэх хөгжөөнт байдлаар үүсгэсэн санаа ч мөн хүүхдийг ном руу, цаашлаад номын зураг руу, үүнээс улам алсарч зурагт буй эд юмс, хүмүүсийн дүр өөд хөтөлж таарна. Тэнд харин Маргад, Ананд хоёр гэр бүлийнхнийхээ хамтаар ямагт бяцхан уншигчдыг хүлээж байх билээ. 

III.

Хүүхдэд зориулсан ном хийхэд мэдээж зураг нэн чухал үүрэгтэй. Номын үйл явдалд оролцож буй дүрүүдийг хүүхэд зургийн нөлөөгөөр таньж дотроо төсөөлөн боддог. Тэгэхээр зүгээр л нэг бийрээ атгах биш эхлээд бичвэрийг уншсан хойно “Хүүхэд хэрхэн төсөөлөх бол” гэдгийг тунгааж үзэх хэрэгтэй болов уу гэж санагддаг.

Заримдаа бичвэр цаашид үргэлжлэх орон зайг шууд танаж зургаар орлуулдаг. Энэ нь хүүхдийн төсөөлөн бодох чадварт тустай. Үүнийг “Margad and Anand” номоос тодхон харж болно. Номын зарим зураг хүмүүсийн үйл хөдлөл, тухайн цувралд гарсан үйл явдлыг багтаах тоочимж шинжтэй. Харин зохиолын нурууг босгох зургууд нь бие даасан өгүүлэмжтэй байна. Жишээ нь хоёр болон гурав дахь цувралууд дээр хэн нэгэн ганцаараа бус дүрүүдийн ихэнх нь бусадтай харилцан хамааралтай байдаг. 

Нөгөөтээгүүр уншигчдын олох ёстой ногоон унага яг л хүүхдийн эвлүүлдэг эсвээс чихмэл тоглоом амь орчихсон мэт дүрслэгдсэн нь номын дараагийн хуудсыг цааш эргүүлэх сониуч занг ямагт өдөөнө. 

Ямар нэгэн баатарлаг дүр заавал гадаад кино, ном эсвээс монгол ардын үлгэрт гардаг шиг эрт цагийн ч юм уу эсвээс ид шидийн оронд байхаа нэгэнт больжээ. Тэд яг л Маргад Ананд хоёр шиг бидний дунд, ердөө хажууханд байж, сурсан мэдсэнээ найзуудтайгаа хуваалцаж явна. Тэгээд ч ном уншуулж хүүхдийг нойрсуулдаг арга Хюготой хамт өнгөрсөн зуундаа үлдсэн. Одоо бидэнд бусдыг сэрээдэг, зоригтойгоор шинийг эхлүүлж чадах тийм л бүтээлүүд хэрэгтэй. Үүний нэг бол яалт ч үгүй “Margad and Anand” хэмээх цуврал зурагт ном мөн билээ. Яг л энэ цагийн ид шид гэлтэй.

Орчин цагийн хүүрнэл зохиолын томоохон төлөөлөгчдийн нэг Ян Мартелийн“Пигийн амьдрал” зохиол дээрх өгүүлбэрээр эхэлдэг. “Пигийн амьдрал” роман нь англи хэлт уран зохиолын хамгийн нэр хүндтэй шагнал Мэн Бүүкэрийн шагналыг хүртсэнээр зохиолчоо төдийгүй Ричард Паркер хэмээх Бенгалын бар, Писин Молитор Пател буюу Пигийн адал явдалт, гайхамшигт аялалын талаар мэдэхгүй уншигч үгүй болжээ.

ГУНИЛ ГУТРАЛ ДУНДУУР ЗАВЬТАЙ УРАГШИЛХЫН ӨМНӨ

Бодит үйл явдлаас сэдэвлэсэн болоод ч тэр үү уншихад хэт нуршуу, хэдхэн хуудас яваад л залхмаар санагдана. Мэдээж хүн бүрийн “сайн зохиол” гэж ам дамжуулан ярьдаг номыг уншигч бүр “мэрсэн” байх албагүй. Гол нь өөрийн дуртай номыг барьж авах нь чухал. Гэвч бүгд академик боловсролыг чухалчлан үзэх болсон энэ үед /урлаг, утга зохиолд сонирхолтой хүн бүр/ Достоевскийг уншчихсан байх шаардлагатай болдог. Түүнтэй адилхан дэлхийн дөчин хэлээр орчуулагдаж, 10 сая хувь борлогдсон, Америкийн хамгийн нэр хүндтэй шагналыг хүртсэн “Пигийн амьдрал”-аар 227 хоног Бенгалын бартай хамт аялаад ирэхэд буруудах зүйлгүй санагдсан хэрэг. Үнэндээ бол Канадын зохиолч Мартелийн эл алдарт романыг монгол хэлт уншигчид эх хэлнийхээ яруу тансаг үг аялгуугаар унших болсон нь олзуурхууштай. Тэгээд л эцэс төгсгөлгүй цэлэлзэх их усан дундуур Пигийн сэтгэлийн мухарт ургачихсан мэт гунил гутралын жимээр аврах завьтай урагшласаар байв.

“Бурхад ч бас дайснаа хүлцэн тэвчих хэрэгтэй болдог нь дамжиггүй. Хиндү шашны бурхад л гэхэд үй олон хулгайч, хүчирхийлэгч, хүн барьцаалагч, булаан эзлэгчидтэй нүүр тулдаг. Раяама туульд Рама бурханд тохиолдсон бэрх хийгээд урт өдрийн явдлыг өгүүлдэг шүү дээ. Бурхдад дайсан бий юу гэвэл бий. Хувь заяа нь орвонгоороо эргэх явдал гардаг уу гэвэл гарна. Итгэл алдах ч үе бий. Гэхдээ доромжлогдох, үхэх тохиолдол гардаг билүү?”

Нөгөөтэйгүүр зохиолд “Загалмайд цовдлуулсан Христ хүн төрөлхтний өмнөөс зовж шаналж байгаа дүр үзүүлсэн бол энэ нь түүний шаналал биш салбадайн жүжиг болоод дуусах байлаа. Харин тэр жинхнээсээ үхсэн. Үүнийг Мартин ламтан ч батлан хэлэв. Христийн амнаас үхлийн амт үүрд салаагүй байж таарна” хэмээн өгүүлжээ.

Мэдээж бүх зүйлс хумхийн тоос болно. Харин чөтгөрүүд үй олноороо үхэж, бурхад өнө мөнхийн амьдрал дунд зовж шаналж, баярлаж цэнгэсээр оршиж байдаг тухай олон зохиолд гардаг. Гэтэл Христ үхсэн. Эндээс л Пигийн завьтай урагшлах адал явдлын өмнөх хамгийн чухал ээдрээ үүссэн шиг санагдана. Буй юмсын зарим нь нүдний чинь огт хөдөлгөөнгүй зогсох мэт боловч үргэлжийн мөнхөд хөдөлж, эргэлдэн байдаг. Магадгүй хүмүүс хөдөлж байна төсөөлөхөөс хэтрэхгүйгээр хөшчихсөн амьд биетийн талаарх асуудлын гүн рүү нэвтрэхээс үргэлж айдаг биз. Бурхад үхдэггүй ч Христ үхсэн. Гэтэл тэр бурхан. Тиймээс л Пи зовлон зүдгүүртэй хүнд өдрүүдийг сөрж гарахаас өөр аргагүйд хүрчихэж байгаа юм. Мэдээж зохиолын шугамыг алдагдуулалгүйгээр хоорондоо холбогдох утга санаануудыг хэчнээн олон хуудасны зайтай нууцалсан ч гэлээ хууртагдах зүйл байсангүй.

Бид философич Фома Аквинскийг мэднэ. Мэдээж бурхан байгааг баталсан нь түүний уран бүтээлийн цөм билээ. Түүний үзсэнээр “орчлон ертөнц дахь бүхий л үйл явц өөрийн гэх эхлэлтэй байх ёстой ба өөрөөр хэлбэл байгаль дахь бүх хөдөлгөөн хэзээ нэг цагт эхэлсэн байх ёстой. Тэгвэл энэ эргэлтийн эхлэлийн шалтгаан юу вэ? Өсөлт ба хөгжилд тэднийг юу түлхэж байна вэ? Энэ нь агуу их хүч чадлыг эзэмдсэн бурхан л байна”. /“Философи дахь гайхамшигт 50 санаа” 51-р тал/ Бурхан байдаг гэх баталгааны анхдагч нь энэ. Мэдээж Аквинскийн үзсэнээр шүү дээ.

Зохиолын 63 дугаар бүлэгт Пи өдөр тутмын амьдралаа хэрхэн өнгөрүүлдэг хийгээд хийж дадсан зүйлсийнхээ тухай бичсэн байдаг. Тоймлон үзэхэд нэг иймэрхүү зүйлс гарч ирнэ. “Нар мандахаас бага үд хүртэл: Сэрнэ. Залбирна. Ричард Паркерт өглөөний цай өгнө. <…> Бага үдээс их үд хүртэл: Залбирна. Хөнгөвтөр хоол иднэ. <…> Их үдээс үдэш хүртэл: Залбирна. Загасчилж, загасаа янзална. <…> Нар жаргахын алдад: … унтахад бэлдэнэ. Залбирна. <…> Шөнө: Сонор сэрэмжтэй унтана. Залбирна”.

Тэр ийнхүү үргэлж залбирдаг байж. Мөн тэрээр өөрт байгаа, дэргэд нь оршиж буй зүйлсийн жагсаалтандаа “1 бурхан” хэмээн бичсэн байдаг. Итгэл найдвар нь түүнийг аварч далайн хүчит давалгаа, өлсгөлөн Бенгалын бар, тахийн цусны үнэр авчихаад завиний ёроол мөргөх махчин загаснууд, үүрд мөнхийн тарчилгагч шиг санагдах өдрийн халуун нар зэргээс хамгаалж байв. Нэгэнтээ энэ сэдвийг хөндсөн учир дараагийн үйл явдал руу орох нь зүйтэй.

РИЧАРД ПАРКЕРЫН АВРАЛ

Хүн төрөлхтний оюунт сэтгэхүйн хамгийн сор бүтээл болох Хомерын “Одиссей” болон Жонатон Свифтийн “Гулливерийн аялал” зэрэг зохиолууд эхлэлээс төгсөх хүртлээ далайн шорвог усны амтыг мэдрүүлдэг. Гэвч эдгээр агуу бүтээлүүдэд нийтлэг тал ажиглагддаг нь өнөөх л алдарт Гамлетын “Оршихуй эс оршихуй”-тай шууд холбоотой санагдана. Гулливер хүртэл гайхамшигт аялалынхаа дундуур энэ асуултын тухайд хэдэнтээ бодож үздэг шүү дээ. Харин Ян Мартеллийн бүтээсэн дүр өдөр бүр энэ асуулттай тулгарч, шөнө бүр хариултаар нь голоо зогоож явах ажээ.

“Зарим хүмүүс санаа алдах төдийхнөөр амьдралд бууж өгдөг. Зарим нь сөрж тэмцдэг боловч төдөлгүй буугаад өгчихдөг. Харин үлдсэн хэсэг (над мэтийн улс) нь хэзээ ч бууж өгдөггүй. Тэд тэмцээд л, тэмцээд л, тэмцээд л байдаг.” Пи ийн өгүүлсэн буй. Магадгүй тэр “Хүмүүс өөрсдийн айдсаасаа болоод бурханд ч, сахиусан тэнгэрүүдийн алинд ч ойртон дөхөж чаддагүй дорой амьтас” хэмээн Эдгар Погийн бичсэнийг уншсан бол шуудхан ураад хаячих байсан нь мэдээж.

Пиг оршихуйгаа өөрт анзаарагдамгүй ихээр мэдэрч, шашин, хайр хэмээх мөнхийн зүйл болон амьдрал, уй гунигийн тухай бодолд автуулж философийн эргэцүүллүүдийг зохиогч шигтгэхээс өөр аргагүйд хүргэсэн гол хүчин зүйл нь Ричард Паркер нэртэй Бенгалын бар билээ.

“Ричард Паркер намайг хүч тамиртай болохыг хүлээж байсан юм шиг архирч эхлэв. Цээжинд айдас хургана. “Бушуулж үз, залуу минь, бушуулж!” гэж би өөртөө бувтналаа. Амиа хоолойлох цаг иржээ. Ганц хором ч дэмий үрж болохгүй. Надад хоргодох газар хэрэгтэй”.

“Би нууцаа дэлгэе: үнэндээ Ричард Паркерыг байгаад би баяртай байлаа. Түүнийг үхүүлмээр ч үгүй байна. Тэр үхчихвэл би орь ганцаараа үлдэж, амь гарах найдвараа алдана”.

Өөрийн оршин байхуйн тухай эргэцүүлж эхлэх тэр үест л хормын төдийд амийг нь тасалчихаж дөнгөх аварга биетэй араатан завин дээр байсан учраас Пигийн оюун ухаан гайхалтай сэргэгээр ажиллаж эхэлсэн. Тэр аврах хантааз хийгээд модон сэлүүрүүдийг ашиглаж өөртөө сал хийснээр барахгүй ихэнхдээ бяцхан ертөнцдөө унтаж, идэж, загас ангуучилж бурханд залбиран суух болдог. Нэг ёсондоо Пигийн оюуныг хөдөлгөгч зүйл нь Ричард Паркер байсан хэрэг. Энэ л Ричард Паркерын аврал юм. Үгүй бол ганцаардал түүнийг хоолойг хэрччихэж амархан дөнгөх зовлонт өдөр хоногуудыг Пи хэрхэн туулж өнгөрүүлэх байсан бол оо?

Мөнхүү “Золгүй хувь тавилангаа түр зуур ч болов мартагнахын тулд би амьсгалаа аажуухан боогдуулдаг байлаа. Чингэхдээ тамтаг болсон хөнжлийнхөө өөдсийг ашигладаг байв. Түүнийгээ амирлуулагч даавуу гэж нэрлэнэ. Амирлуулагч даавуугаа бага зэрэг норгоод өөрөө бэржээнхэн бүрээсэн дээрээ дээш харан хэвтэж даавуугаараа нүүрээ бүтээхэд хамаг бие сульдаж ядарчихсан үед бол дорхноо ухаан балартаад ирнэ”.

Тэр ингэж амьдралын амтыг мэдэрч, түүнд шунан дурлаж байв. Бүхий л зүйлсийн өмнө харц дорой, мэхийн амьдрахгүйгээр бүхнийг даван туулж, шүд зуун тэсч үлдэхэд зориулагдсан оршин байхуйг тодорхойлогч, оюун сэтгэхүйг нь хөдөлгөгч хүч түүнд хэрэгтэй байсан учраас энэ. Тиймээс л Пи зовлон зүдгүүр нь эцэстээ тулсан олон өдөр хоногийг хоолгүй өнгөрөөсөн урт удаан аялалын эцэст амьд үлдэж чадсан юм.

“Ердөө л байгалийн өршөөлгүй хуулийг дагахад л би аврагдана. Хамаг тамир нь барагдаад өөрөө үхэхийг л хүлээх хэрэгтэй. Тэгвэл надаас ямар ч хичээл зүтгэл гарахгүй”. Яг л “амьдрахын тулд амьдрах хэрэгтэй юм уу” гэх экзистенциалист философич Камюгийн асуулттай адилхан. Гэвч энэ асуултын цаана болоод “Пигийн амьдрал” зохиолын гол шугамд Бенгалын барын дүр шиг оршихуйг хөдөлгөгч хүчин зүйл бий. Тиймээс л Янн Мартел энэ олон асуудлыг энгийнээр зохиолд мэтгэж Канад залуугийн дуу хоолойг дэлхий нийтэд зарласнаар барахгүй өдөр ирэх тусам бурханд залбирахаа мартаагүй амьдралд дурлагчийн сэтгэлзүй болоод үйл хөдлөлийн гайхалтай тэмцлийг хүүрнэн өгүүлсэн байна.

БУРХНААС ӨӨР ХЭН Ч ҮГҮЙ

Аялал дуусах дөхөх хүртэл Ричард Паркер яс арьс болтлоо турж, Пи биеийн хийгээд сэтгэлийн зовлонг эцэст нь тултал мэдрэнэ. Өлсөх нь түүний хувьд юу ч бус бөгөөд гагцхүү энэ зовлонг цэглэх хүслийн оч нь л унтрахгүйгээр үл барам бурханд залбирсан хэвээр байв. Зохиолд өгүүлдэгчлэн гуньж ганцаардсан түүнд бурхнаас өөр хэн ч үлдээгүй юм.

Цаг хугацаа юмсыг хөгшрөл тийш хөтөлж, голын дээгүүр сунайн тогтсон, будгийг нь дөнгөж сэргээсэн хөх модон гүүр хэдэн жилийн намрын салхинд бор хүрэн биеийг олж, зэрэглээнд үрчилзэн үзэгдэх шиг бид ч бас элэгдсээр амуй. Бие махбод ийн элээгдэх нь жам ёсных бөгөөд гагцхүү оюун ухаан амьд байж улирсан он жилүүдэд үлдсэн, санахын төдийд дэргэдээс ургадаг дурсамжууд л цагийн урсгалд мөлийдөггүй буюу. Зарим нь тод, зарим нь бүдэгхэн эсвэл ор тас мартагдчихсан дурсамжууд ч хаа нэгтээ, хэн нэгний дотор чамайг бий болгодог. Магадгүй өсөж төрсөн нутгийн чинь газар шороо, өвс ургамал, хад чулуунд шингэж, үүлс, салхитай хамт зугаацаж явснаа буцаад л өвс, чулуундаа шингэсээр үүрдийн хөдөлгөөн дунд зогсолтгүй оршсоор байдаг болов уу.

Тэдгээрээс үг болж цаасан дээр бийрлэгдэх нь бий, үгүй бол намар буцах шувуудын жигүүрт дайгдаад одчих нь ч бас бий. Бүр навчистай бутрын унаж үгүй бол голын бидэр даган үелзүүр бүжгийн хэмнэлээр алс тэртээ рүү шурган цаг хугацаанаас гараад явчих нь ч олон. Тийм л дурсамжуудын тухай, магадгүй өөрийнхөө тухай эх орон, элгэн нутагтаа хайртай хүүгийн сэтгэлээр бүтээгдсэн ном ширээн дээр минь байна. Энэ бол яруу найрагч, орчуулагч Мө.Батбаярын “Тэнгэрт ойрхон дуулж яваа хүн” хэмээх хүүрнэл зохиолын анхны бүтээл нь юм. Уг ном найруулал, хөрөг, тэмдэглэл, өгүүллэгээс бүрджээ. Ерөнхийдөө энэ дөрвөн хэсэгт хуваагдана. Гэвч эхний хуудсыг нээхүй дор “Намрын гань” найрууллаас эхлэн “Айлын хүүхдүүд” өгүүллэг хүртэл тус ном цул бүхэллэг чанартай бөгөөд хоорондоо ямар нэгэн сэжмээр уялдсан дурсамжийн цогцлол мэт сэтгэгдлийг төрүүлнэ.

Зохиолч номд зориулж бичсэн өмнөтгөлөө хоёр хэсэгт хуваажээ. Эхний хэсэг нь хүүхэд насны тухай, харин хоёр дахь нь дурсахуйн тухай. Тэгэхээр ном бүхэлдээ уг хоёр хэсэгт хуваагдаж ч болно. Гэхдээ гань ганц дурсамж хөврүүлээд суусан юм биш гэдгийг номын сүүлчийн хуудсыг хаах мөчид өөрийн эрхгүй ухах буй за. Ямартаа ч хүн бүр өөрийн гэсэн сэтгэл зүрх, сэрэхүй мэдрэмжтэй хойно “Тэнгэрт ойрхон дуулж яваа хүн”-тэй хэрхэн учирч хуучлаад ямархан бодолтой салахыг хэлж мэдэхгүй. Харин би түүнтэй ийнхүү хуучилсан юм даг.

II.

Аливаа зохиолчийн бичлэгийн арга барил, уншихгүй өнгөрөөж ч болох дотоод сэтгэлийн үгс, өөрт үл ойлгогдох ертөнцтэй зөрчилдөх замбараагүй хүсэл, азаар түүнийгээ хориглож чадах сэтгэлийн их уужим дэвсэг багтсан тийм ном уншигчийн өмнө цэлийтэл хуудсаа нээхэд гэрэл гэгээ, харанхуй аль алийг нь цэх сөрөн алхаад орчих шиг сайхан нь уншигч хүнд үгүй.

“Орой намрын хөдөө. Олон шарга адуу дэргүүлэн ирэх шиг хонгор бараатай. Тэр бараа тээр хол тэнгэрийн хаяанаас, тээр гүн өвсний үндсээс шаргалтан шаргалтсаар наашлан наашилсаар ирж намрын хөдөө нагал шаргал өнгөнд умбах нь улаан ангир галууд усанд шумбах шиг ээ”. |“Намрын гань” 7-р тал|

Намар мэндэлсэн уг ном намрын тухай ийм зураглалаар эхэлж байна. Өвс үндсэндээ ногоорон буйг мэдэхгүй. Ямартаа ч түрүүгээсээ эхэлж ганддаг нь үнэн. Толгойн түрүүч нь гандаж онгосон өвснүүд намар үдшийн зөөлөн салхинд дохилзох нь үнэхээр л шарга зүсмийн олон адууны зоо хондлой үзэгдэх шиг болно. Тэр зургийг намрын улиралд ширтэж суугаа хүн “хонгор бараатай” гэжээ. Үнэхээр өөр ямар зүсийг намрын хөдөөд оноож дөнгөхсөн билээ гэж бодогдоно. Өвс бөхөлзөхөөс өөр аниргүй онгосон шаргал намрын тал тийм л зүстэй байх болов уу. Энд би зөвхөн эхлэлээс нь тасалж аваад өгүүлэхэд л олон олон өгүүлбэр утга санаагаа бүрэн ойлгуулах юм бодол төрж байна. Тиймээс энэ мэтчилэн “нээрээ л тиймсэн дээ” хэмээн уулга алдмаар, учирлаж хэлсэн эхийн үгийн санагдуулмаар, бага насны дурсамжуудыг нүдний тань өмнө босгоод зогсоочихсон баймаар зураглалууд үсэг холбож үг урласан, үг урлаж өгүүлбэрээр бүтээсэн “Чамд хүсэх зуны орой”, “Буугаад, бороо өнгөрөөгөөд мордоорой” зэрэг найруулалд бий.

Харин “Тэнгэрт ойрхон дуулж яваа хүн”, “Миний бичиг үсэггүй найз” хэмээх хөрөг, найруулалд урвуу хамааралтай ч төстэй хоёр зүйл байв. Нэгэнд нь тэр өөрөө өртэй, нэгээс нь авлагатай тухай гарна. Өр нь ном, авлага нь захиа. Аль аль нь бичгийн зүйлс. Тэрээр ахдаа ном аваачиж өгөөгүй өртэй үлдсэн тул үүнийг санах бүрт л ахыгаа, бичиг үсэг нүдлүүлсэн ч сурч чадаагүй найзаас ирэх ёстой байсан захиа ирээгүйгээс тэр найзыгаа ч мөн дотроо оршоожээ. Японы зохиолч Кавабатад “Канар бялзуухай” гэдэг нэг өгүүллэг бий. Яг л ингэж хэн нэгнийг өгсөн зүйлсийнх нь хүчээр дотроо оршоож байдаг тухай өгүүлнэ. Дурсамжууд яг л амьд, тэр бүү хэл нийтлэлийнхээ эхэнд бийрлэсэн шиг хөдөлгөөнтэй оршиж байдаг билээ.

“Одоо болтол аваачиж өгөөгүй, ер хэзээ ч өгөхгүй байж мэдэх энэ мартагддаггүй өр л өдий хүртэл таныг миний дотор оршоож яваа даа гэж санан өртэй гэмээ өөртөө цайруулж сууна. Магад насан туршдаа бидний дунд энэ өр явах аваас магад таныг нэгэн насаараа дотроо тээж явах юм шиг санагдана”. |“Тэнгэрт ойрхон дуулж яваа хүн” 13-р тал|

Мэдээж ах нь ном захисан, дүү нь мартсан. Өөр сонирхоод байх зүйлгүй тийм л үйл явдал. Гэвч найруулал бүхэлдээ энэ тухайд өгүүлэхгүй л дээ. Харин жишээ татсан энэ хэсгээс л огтын хуурмаггүй, хүн хүнээ гэсэн нинжин зүрхний халуун тэврэлт шиг санаа цухалзаж байв. Хээгүй, гүдэсхэн хэрнээ хэн нэгэнд хүүхдийн сэтгэлээр итгэж явдаг тэр хүн зохиолчид бусдад өртэй байх нь өөртөө л өртэй үлдэж буйг сануулах гэж ийнхүү дурсамж юүлүүлсэн юм уу ч гэж бодогдоно.

III.

Түүний хүүрнэл зохиолоос хамгийн түрүүнд сонссон дуу бол цасны чимээ байлаа. “Өвөл”, “Айлын хүүхдүүд” өгүүллэг “Зүгээр л даарах гэж би тийшээ...”, “Орох цас орчлонгийн налуу руу шуурна” зэрэг аян замын тэмдэглэлүүдээс нь нэвсийтэл дарсан их цасан, өвөл үүрээр тасхийтэл алгадах хүйтэн жавар мэдрэгдэнэ.

“Өдрүүд ингэж өнгөрнө. Өөр хоорондоо ялгагдахгүй юм нэгээхэн ч үгүй. Өчигдөр, өнөөдөр, маргааш гэж нэрлэх авч угтаа бол нэг л өдөр шөнийг дахин дахин тулаад байх шиг санагдана. Хөрстийг хучсан их цасан хэзээ ч ханзрахгүй өнө мөнхийн өвөл эхэлчихсэн юм шиг тийм уйтай тийм дүнсгэр. Шөнө бүр цас нэмж хяруулна. Шинэ мөрөө би өглөө бүр үзнэ”.  |“Өвөл” 142-р тал|

Хашааны ар, гэрийн хаяагаар их цасан хунгарласан өвлийн өдрүүд нээрэн л өөр хоорондоо ялгагддаггүй билээ. Өгүүллэгт цасны их, ганц гэрээрээ нутаглаж буй айлын хүүхдийн сэтгэл санааг тусгасан уг өгүүлбэр надад бол бага насны олон олон өвлийн дурсамжуудыг чирээд ирэх шиг болов. Оройдоо нэмж хяруулсан цасыг үүдээр шагайн хардаг байж билээ. Өчигдөр гаргасан мөр тэнд үгүй. Тиймээс өглөө бүр л шинэ мөрөө үзэх хэрэгтэй болдогсон. Яг тиймдээ ч гэж өөрийн эрхгүй санагдах тийм л зохиолууд заримдаа энгүүн сайхан үнэнийг хүүрнэлдэн, дотно нэгэнтэйгээ дулаан үгс ярилцаж суух шиг санагддаг билээ. Яг л нь айж балмагдсандаа гэрийн эзэн эхнэрээ ороолгож, хүүхдүүдээ гэртэйгээ цуг шатчихгүй яав хэмээн харааж байснаа орой нь галын гэрэлд “Заа тэгээд та гурав өөрсдөө шарагдаж түлэгдчихээгүй эсэн мэнд байгаа чинь л яамай даа. Зүрх амаар гарах шахлаа” хэмээн өгүүлдэгтэй адил. Сүүлийн дөрвөн үг хэчнээн их айж сандарсан, цасны ихийг хамаг хүчээрээ яасхийж туулан байж ирснийг өгүүлнэ. Бас тэгэхдээ хэлэгдэж байгаа цаг мөч нь өгүүллэгийн тайлал болох агаад тийм зэврүүн үгс түлээд сууж буй гал шиг нь дулаан ажээ.

Харин “Айлын хүүхдүүд” өгүүллэг бүхэлдээ зохиолчийн туулж өнгөрүүлсэн бага нас байсан шиг сэтгэгдэл төрүүлнэ. Өөрөө ч энэ тухай хэлсэн санагдана. Ер нь томоохон хүүрнэл зохиолчдын ихэнх нь бага насныхаа тухай зохиол биш юмаа гэхэд дурсамж, эсээ, уран сайхны бичвэр заавал тэмдэглэж үлдээсэн байдаг. Тэр л утгаар өгүүллэгийн гол дүрийн хүү болох Мягмарыг зохиолч Батбаяр өөр болов уу хэмээн таамагласан хэрэг.

Өгүүллэг мөн л хахир хүйтэн өвлийн үүрийн жавар, цас мөс гарна. Бага насны хүүхдийн хүнд хүчир ажилд нухлагдах, өлсөж цангахын хэцүү бэрхийг янгинасан хүйтэн жавар, урт шөнийн уйтай ахуйтай хослуулан зуржээ. Цас орохоор, өвөл болохоор л зохиогч олон олон дурсамжуудаа уудлан суудаг байхдаа гэж мөн бодогдоно.

“Айлын хүүхдүүд” өгүүллэгийн Долгорын дүр ихэд таалагдав. Тэрээр Мягмар хүүг нэг ёсондоо гар хөлийн үзүүрт байнга зарах боловч өлөн хоосон явуулж, бусдын нүдэн дээр загнаж занчиж, аав ээжид нь тэс одноо сайн хүний дүрд тоглоно. Гэвч хичээл ном хийхэд нь ажлаас чөлөөлж, шинэ жилээр бэлэг авахад нь хамгийн их баярлаж байсан билээ. Басхүү “коокс” түүдэг өвгөнийг үргэлж муулдаг хэр нь суусан газартаа босолгүй үлдсэнийг хэлэхэд тэр л эмэгтэй хамгийн түрүүнд харахаар очдог. Яг л тийм хүмүүс бага насанд минь олон байж билээ. Яаж ч болохгүй мууг үйлдээд байгаа боловч цаана нь хүнийг хайрлах сэтгэлийн мөс нь хайлаагүй байдаг. Гэтэл “Хайр нь гаднаа хал нь дотроо” гэдэг үгийг яг таг оноож бас болдоггүй тийм хүмүүс. Ийм л учраас Долгор гэх эмэгтэй дүр хамгийн содон, шинэлэг санагдсан биз ээ.

Хамгийн гол нь Мө.Батбаярын хүүрнэл зохиол яндашгүй баян сантай яруу тансаг монгол хэлтэй. Мөн дүрүүд нь ч тэр, бичлэгийнх нь хэл найруулгад ч тэр хүчилсэн зүйлс үгүй. Зөнгөөрөө л ийн бүрэлдээд тогтчихсон мэт санагдна. Тэр л үгсийг, ийм бичгийн хэл найруулгын түүнд бий болгож бүтээж өгсөн дурсамжуудыг уншаад дууссан шиг болно. Тэр дурсамжууд нь өөр өөрийн дуутай, хөндүүртэй, цасны чимээтэй ажгуу. “Айлын хүүхдүүд” өгүүллэгийн төсгөлд Мягмар, Сүлдээ хоёрыг урт зам тосон зурайж байдаг. Түүний адилаар уяан дээрээс мордож буй хүн шиг уншигчдын гарт хүрээд удаагүй байгаа эл номыг үл дуусах уртаас урт зам тосох болтугай.

БЯЦХАН ДИВААЖИНГААР ЗОРЧИХ ЭХНИЙ АЯЛАЛ

Урлаг, уран бүтээл ч ялгаагүй ийм л зүйл шиг төсөөлөгддөг. Ой дуртгалынх нь хаа нэгтээ орших Макондо тосгон бол бидний оюун санаагаар л нэвтэрч очих боломжтой газар. Нөгөөтэйгүүр Гарсиа Маркесийн “би”-гээр дамжин аялна гэсэн үг. Аялалын эхлэл оньсого шиг санагдсан бол төгсгөл нь мөн л адилхан байна. Үгүй бол тэр роман шидэт реализмын төлөөлөл болж Америк тивийн уран зохиолын түүхийн онцгой нэгэн бүтээл байх байр нь ганхана. Тэр түүх, түүхэн үнэн болоод худал, нийгмийн хийгээд хувь хүний сэтгэлзүй, ой санамж, зөн билэг, зүүдний олон төрөл, бидний мэдэх болон мэдэхгүй ахуйн тэр бүх ертөнцийг тоочин бичихдээ хоорондын уялдааг огтхон ч таслаагүй байдаг. Тиймдээ ч дөрвөн зууны турш баримталж ирсэн ёс жаягийг Рушдигийн “сахиусан тэнгэр” хэмээн тодотгосон түрэг маягийн төрхтэй, колумб хүү зөрчиж орхиод дахин шинээр боловсруулсан юм.

Нэгэнтээ “Зуун жилийн ганцаардал”-ыг уншиж дуусгачихаад хэд хоногийн дараа нэхэн санах үед хурандаа Аурелиано Буэндиагийн Урсулад хэлдэг “Хүн үхэх ёстой болохоороо үхдэггүй, чадах цагтаа л үхдэг юм” гэх үг ой тойноос гаралгүй үлдчихсэн байж билээ. Магадгүй романы дүрүүд анхнаасаа л хувь заяанаас юу ч нэхдэггүй, гомдоллож тунидаггүй, үхэж чадах цагтаа л хоргодох зүйлгүйгээр явж чаддаг болж бүтээгдсэн билээ. Маркес ч бас үхлийг эмэгтэй хүний дүрээр морилдог гэж итгэдэг байсан учраас романуудынхаа баатруудын адил өөрийгөө шар эрвээхэйн сүнсэнд хувирах тэр агшнаас огтхон ч айж эмээдэггүй байсан болов уу.

Сайхан Елена л үгүй бол Ахейн эрс дайнд мордох шаардлага байгаагүй. Гэтэл Маркесийн бүтээсэн дэлхийн хамгийн хайр татам эмэгтэй болох сайхан Ремедиос огт өөр ертөнцийн хүн. Магадгүй энэ романд гарах олон дүрүүдээс ялгаатай нь Ремедиос хүн биш сахиусан тэнгэр юм. Тэр уншиж, бичиж ч мэдэхгүй, гэр дотуураа чармай нүцгэн явах мэтээр дүрэм журмыг үл харгалздаг нэгэн. Эрчүүлийн сэтгэлийг үймүүлж аргалж болшгүй сэрэл мэдрэмж төрүүлэх түүнийг үхэл таригч ч хэмээн нэрийддэг. Гэхдээ сахиусан тэнгэр ямар ч үхэл бэлэглээгүй билээ. Магадгүй тэгсэн бол жинхэнэ ид шид бий болж романы уянгалаг чанар түр зуур тасалдах байсан байж магадгүй. Угтаа Макондо даяар урссан цус бүх л хүмүүсийн оюун санаагаар дайран өнгөрч байсан шүү дээ. Гэтэл мөн чанартаа энэ амьдралаас, нийгмээс хэн ч юу ч нэхээгүй, тэд өөрсдийн бардам занг хадгалсан чигтээ дуугүйхэн ажин түжин сууцгаасан. Урсула л өөрийгөө хэнд ч хэрэггүй амьтан болсон гэж зарлахгүй гэсэндээ сохорсноо тас нуудаг.

Харин өнөөх сахиусан тэнгэр маань цагаан давуунаас зууран хүчит салхины аясаар нисэн оддог. Сайхан Ремедиосын үхлийг Маркес хамгийн сайхнаар зурсан. Түүнээс бусдынх нь үхэл маш чимээгүй. Зарим дүрийнх нь үхэл огтоос илчлэгддэггүй билээ.

“Бараг таг сохорсон ч гэсэн ухаан саруулхан хэвээр байгаа Урсула л энэ дийлдэшгүй салхи ямар салхи болохыг мэдэж, гялалзсан урсгалынх нь аяар цагаан даавууг тавин харвал Сайхан Ремедиос дэрвэлзэх цасан цагаан даавуун дунд салах ёс гүйцэтгэн гар даллан далласаар хөөрөн одож, цох нисэж, мандирваа цэцэглэх агаарын давхрааг орхиод, өдрийн дөрвөн цаг ч болоогүй байсан агаарыг нэвтлэн гараад, ой дуртгалын хамгийн өндөрт нисэгч шувуухайн ч гүйцэхээргүй алсын тэр агаарт үүрд замхран алга болвай”. |орч.Го.Аким|

Ой дуртгалын хамгийн өндөрт дүүлэн хүрдэг шувуухайн ч гүйцэхгүй алс руу сахиусан тэнгэр л явж чадна. Бусад нь халуун салхи үлээж, дээвэр нь зэвэрч гүйцсэн оромжиндоо чимээгүйхэн мөнхийн хутаг олно. Тэр өндөрт гарч хэзээ ч чаддаггүй учраас Английн номлогч Жозэф Глэнвилл “Хүмүүн сэтгэлийн үхээнц байдлаараа үхэлд ч, сахиулсан тэнгэрүүдэд ч хавьтан дөхөж чаддаггүй сул дорой амьтас билээ” хэмээн хашгирсан биз ээ.

Хүний оюун санаанд төрж болох бүхнийг урлаг, түүх, үлгэр домогтой хольж хутгаад шинэ үзэл санааг биежүүлж гаргах боломжтой замыг залуухан колумб зааж өгчээ. Олон жил үргэлжилсэн дайн, Хурандаа Аурелиано Буэндиа шиг эх оронч цэргүүдийн гавьяаг далдуур наймаалцах гутамшигт үйлдлүүд гээд үнэндээ нийгмийн ёс жаяг, бодит байдлаас хэт хол бүтээгдсэн дүр эсгэлт биш. Тиймэрхүү романууд “Зуун жилийн ганцаардал”-ын өмнө, хойно хэдэн саяар л  бүтээгдсэн. Гэвч аялал амархан дуусдаг. Харин “Маркес” гэсэн нэртэй номууд үүргэвчиндээ чихчихсэн, уран зохиолын уншигчийн Макондод хийх аялал хэзээд үл дуусна.

БЯЦХАН ДИВААЖИН БҮТЭЭГЧ КОЛУМБ ӨВӨӨ

Маркесийн богино хэмжээний хүүрнэл зохиолуудаас хамгийн их яригддаг, олон зуун сая уншигчдын хүртээл болсон бүтээл нь “Зарлагдсан үхлийн товчоон” юм. Зохиолын үйл явдал Карибын тэнгисийн эрэгт орших нэгэн тосгонд өрнөдөг. Энд ч бас шашин шүтлэг, зүүд зөн, хүмүүсийн сэтгэлзүйн олон талт байдал, нийгмийн эмгэнэлийг бараан егөөдлөөр зуран үзүүлсэн нь харагдана. Макондо бүтээл болгонд өнгөө хувиргаж, Маркес далавчнаасаа шинэ өд сугалсаар байсныг уг тууж илтгэн харуулдаг.

Ерөөс байх боломжгүй эсвэл маш аймшигтай үйл явдлыг жирийн л зүйл мэтээр санаж, унших явцад сэтгэл түгших асуудал гарахгүй. Байх л ёстой мэт санагдана. Гэвч туужийн төгсгөлийн “авай” гэх үгийг уншиж дууссаны дараа түмэн асуулт ургана. Аллага үйлдсэн ихэр ах дүү Викарио, гэнэт л гарч ирээд тосгоныхны амьдралын хэмнэл, түүхийг өөрчилж орхисон Байардо Са Роман, үйл явдлыг үүсгэгч Анхела Викарио болон аллагын тухай Сантьяго Насарт сэрэмжлүүлж үг хэлээгүй хүмүүсийн яг хэн нь буруутайг хэн ч мэдэхгүй. Насар өөрийнхөө үхэлд ч буруутай байж мэдэхээр хоосон өрөөнд уншигчийг аваачиж цоожилчихоод Маркес түлхүүрээ халаасандаа хийгээд явж оджээ.

Туужийг Сантьяго Насарын үхлийн шалтгааныг тодорхой болгохын тулд дотны нөхөр нь аллагатай холбоотой бүх л хүмүүстэй уулзаж, нэг ёсондоо сурвалжилга хийж яваа мэтээр зохиомжилсон байна. Магадгүй тэгж байж “товчоон” болно шүү дээ. Карибын тэнгисийн эрэг дээрх уг тосгонд нэг л өдөр Байардо Сан Роман гэх нууцлаг бөгөөд нэлээдгүй хөлжсөн залуухан эрхэм ирдэг. Тэрээр уг тосгоноос өөрийн эхнэр Анхела Викариог олж хуримлахаар болно. Гэвч хүүхэнд залууг гэх сэтгэл байсангүй. Тосгон даяар найрлаж, цэнгэн хөгжилдөж байх буюу хуримын анхны шөнө Байардо Сан Роман сүйт бүсгүйгээ онгон бус гэдгийг мэдээд гэрт нь оруулж өгдөг. Мэдээж эх нь галзуурсан мэт уурлаж охиноо зодох бөгөөд хоёр их ах болох Педро, Пабло нар дүүтэй унтсан эрхмийг хөнөөж гэр бүлийнхээ нэр хүндийг балчиг намагаас татаж гаргахаар шийднэ. Харин тэр хүн нь Сантьяго Насар байв.

“Анхела дахин төрсөн юм. “Би түүнд үхтэлээ дурлачихсан. Ямар ч аргагүй бүр галзуурсан гээч” хэмээн надад ярив. Нүдээ анихад л тэр харагдаж, далай тэнгист ч түүний амьсгааг сонсож, шөнө дунд ч бие нь халуу шатан сэрдэг байв”. |орч.Б.Нямдорж|

Бараг бүтэн нэг бүлэг Анхела Викариогийн хайртай залуудаа бичсэн захидал Маркесаас л гарч болох хайр сэтгэл, шунал тачаалын амьсгал, санаанд оромгүй ч гэлээ хэзээд үнэнээс үл гажих гунигт төгсгөлтэй үг өгүүлбэрээр дүүрэн байдаг. Анхела Викарио хэлсэн болохоос Насартай унтсаныг, тэд ойртож байсныг хэн ч хараагүй. Эмэгтэй түүнд хайртай учраас, Насар түүнийх л биш бол хэнийх ч биш гэсэндээ худал хэлчихэв үү гэдгийг таахад амаргүй. Гэтэл Байардо Сан Роман үхлүүт мэт ухаангүй тосгоноос явсны дараа Анхела Викарио түүнд дурлаж шинээр төрсөн нь хариултыг улам л нууц болгож байна.

“Зуун жилийн ганцаардал”-ыг дуртгахуйн хэмнэлээр бичигдсэн, чимээгүйхэн хөвөөд л байдаг бичлэгийн арга барил туужийн өнгө аясыг гунигтай болгоод зогсохгүй оноосон нэргүй хүүрнэгчийг олон жилийн хойно мөрдлөгө хийлгэж аллагын араас явуулсан нь урдуураа хэнд ч харагдахгүй торон хөшиг татчихаад зохиолоо бичиж дуусгасан мэт санагдана. Дараа нь ч тэр хөшигнийхөө араас уншигчдыг шоолж суух дүрсгүй өвгөний дүр тархинд тодхон бууна.

Цайлган Эрендирагийн эмээгийн үхлийг Маркес хэрхэн дүрсэлдэг билээ. Сантьяго Насарынх ч яг адилхан. Гэтэл тэр олон арван удаа хутгалуулж, цувсан гэдэснийхээ тоос шороог арилгасаар дотуураа алхсаар байсан гээд бод. Маркесын зохиолд л ийм зовлонгоор дүүрэн хөвөрсөн санаа алдалтуудтай таарна.

“Түүнийг харанхуйн дунд тэмтчин байж энэ болон нөгөө ертөнцийн толгой эргэм, тоо тоймгүй олон нэрсийн дундаас шууд эрж олонгуутаа, тэртээ тэргүй тодорхой болсон хувь тавилангийн эргэлт буцалтгүй, эргэлзээгүй тогтоолыг хананд эрвээхийг ганцхан хатгалтаар нэвт сүлбэх мэт зарлаж орхих нь тэр”.

“Аз жаргалынхаа үлдэгдэл юмсыг үхлийн ертөнц дахь гэр рүүгээ зөөсөөр байгаа хүн нь би өөрөө юм шүү”.

“Бие рүү дүрсэн хутга ямар ч цусгүй, цэвэрхэн гарч ирээд байсан нь ёстой гайхмаар. Би дорж хаяж түүнийг гурван удаа хутгалсан Гэтэл хүний урманд дусал цус ч гараагүй” хэмээн Педро Викарио мөрдөн байцаагчид мэдүүлсэн байв.

Энэ бүхэн Маркесийн хүүрнэлд л таарах дүрслэлүүд мөн. “Кихот ноён”-г биччихээд Сервантес бусад баатрын сэдэвт нүсэр романуудыг шоолж хэвтсэн шиг Маркес уг туужийг 1981 онд бичиж эх адаг нь олдохооргүй болсон олон ном хэвлэлийн дундуур харцага шонхор гэрэл татуулан өнгөрөх зам мөр гаргасан юм. Мэдээж тэр удаан хугацааны турш завсарласан уран зохиолдоо эргэн ирэх үе. Тиймдээ ч Салман Рушди “Зарлагдсан үхлийн товчоон” бол удаан хугацааны аниргүйн дараах хачирхалтай сайхан чимээ юм хэмээсэн байдаг.

Эргийн тосгоны гэмт хэрэг ч тэр Макондо ч тэр, эмээгийнх нь ярьдаг асан үлгэрүүдийн ямархан хий биет Маркесын дотор оршиж нууцлаг, байж ядсан хэрнээ үргэлж л тэвчих зовлон зүдгүүрийнхээ дундуур “Хурандаад хэн ч бичихгүй” туужийнх нь өвгөн, эмгэн шиг бөгтийн алхах дүрүүдийг бичүүлж, дэлхийн хамгийн сонирхолтой сэтгэл татам тосгодын хана, хашааг бариулсныг бид мэдэхгүй. Харин улс гүрэн болгонд Макондо бий гэдгийг л сайн мэднэ. Энэ тосгон, зохиолын бүх л дүрүүд бидний дунд оршиж байгаа. Сюрриализмын урсгал “метафорлог” хэмжээнд хүртэл хөгжиж Маркесийн шидэт реализм бий болсон ч хийсвэрлэл нь бодит ахуйд үнэхээр оршиж чаддагаараа л тэр жинхэнэ илбэчин бөгөөд хүн бүрт өөрийн гэсэн бяцхан диваажинг нь бүтээж өгдөг билээ.

Уг нь бүтээл орчин үеийн сургамжилсан үлгэрийн шинжтэйгээс гадна ид шид, туульсын агуулгыг ч орхигдуулалгүй тусгаж өгчээ. Мөнхүү гол дүрийн нэмэлт тайлбар нь түүхэн судалгааны үүднээс мэдээлэл өгөх зорилготой ба монгол хэлэнд цөөхөн ашиглагдах болсон нэр үгсийн тайлбарыг хавсарган хэвлэж өгсөн байна. 

Сэдвийн агуулга, хүүхдэд өгч буй санааг цаг ямагт тайлбарлаж, нуршилгүйгээр зөвхөн зохиолын адал явдал, дүрүүдийн үйл хөдлөлөөр илэрхийлэн гаргасан нь олзуурхууштай. Харин бичлэгийн өнгө аяс нь уламжлалт үлгэрийн хүүрнэлтэй төстэй боловч орчин үеийн хүүхдүүдийн сэтгэхүй, тэдний төсөөллийн чадварт нийцүүлэх оролдлогыг хийж, үүгээр дамжуулан бусдыг ачлах, амин хувиа үл тэвчихийг ухааруулснаар бусад бүтээлээс ялгарна. 

Наху баян бол Арулад овгийн захирагч. Түүний хүү Боорчийн зүүдэнд солонго татуулан дүүлэх сүрлэг угалз ирж хайрлах, энэрэх сэтгэлийг гуйдаг. Тэгтэл ч мөн тэднийд ядарсан боловч нүүрэндээ галтай, нүдэндээ цогтой Тоо хэрмэл ирж, Боорчитой хамт хүмүүст тус болох сон хэмээн мэдүүлнэ. Наху баян зөвшөөрснөөр Тоо хэрмэл, Боорчи нар хамтдаа бусдад туслахаар болдог. 

Үүний дараагаар хоёр үйл явдал өрнөх бөгөөд түүнийг номоос уншсан нь илүү болов уу. Ямартаа ч үлгэрийн хэлээр өгүүлсэн үйл явдлын шидлэг чанар, дүрслэл нь тун сонирхолтой. Мөн муу санаат Адай бөөгөөс зугтах үест Тоо хэрмэлийн үзүүлэх тус нь монгол ардын үлгэрт гардаг зарим нийтлэг өгүүлэмжийн санаатай давхцана. Учир нь тус бүтээл зөвхөн уран сайхны сэтгэлгээнээс гадна “үлгэр”-ийн шинжээ хадгалж үлдэх ёстой билээ. 

Энэ нь уламжлалт ёс заншил, өнгөрсөн цагийн аж төрөх хэлбэрийн цогц ухагдахууныг дотроо агуулсан байдаг. Тэдгээрээс гол цөмийг сэтгүүрдэж аваад өнөөгийн нийгмийн амьдралд гүн бат холбож ойлгох нь чухал. Иймд монгол ардын үлгэрүүдэд уламжлалт зан заншлын зарим нэг арга хэлбэрүүд хадгалагдаж үлдсэн нь бий. Нэг өгүүлбэрээр дүгнэхэд уламжлалт ёс нь өнгөрсөн цагийн аж төрөх арга хэлбэр мөн. Гэхдээ орчин цагийн хүүхдүүд тухайн үеийн хүнд хэл найруулга, агуулга бүхий зохиолуудыг төдийлөн сайн ойлгох нь ховор учир шинэчлэн бүтээх шаардлага гарч ирсэн хэрэг. Үүнийг хэрхэн хийж гүйцэлдүүлснийг “Ач тусын тухай үлгэрүүд” цувралын “Энэрэлт хүү Боорчи” номоос харж болно. 

Боловсролын системд дан ганц багш нар үүрэг гүйцэтгэхээс гадна эцэг эхчүүдийн оролцоо мөн чухал. Иймээс үлгэр гэдэг уламжлалт ёсны арга хэлбэрийн утга учрыг таньж, хүүхдүүдэд эергээр ойлгож хэрэглэхэд тун чухал ач холбогдолтой. Үүнээс бус хаа хамаагүй номоос ёс заншлын тухай цээжилснээ хүүхдэд номлоод байх нь шударга бус юм. Учир тухайн хүн өөрөө л хүүхдэдээ “лаг” болж харагдах гэж буйгаас ялгаагүй. Тиймдээ ч энэ нь зөв боловсрол, мэдлэг олгож байгаа үйл хэрэг биш болов уу хэмээн сэтгэнэ.

Зэс зүрхэвчтэй цамц дуусдаггүй хар утсаар нэхэх эмгэн өвгөн хоёр, нэгэн өдөрт ээлжлэх дөрвөн улирлыг харах ээж хүү хоёрт Боорчи хүү хэрхэн тус хүргэхийг мэдэхийг хүсвэл тус зурагт номд хариулт нь бий. 

Тархи, зүрх, элэг, уушги гэх мэтээс зарим нөхцөлд илүүтэй ч байж биеийнхээ хамгийн чухал тэтгэгч, амьдралыг тэтгэдэг жинхэнэ хүчин зүйлстэйгээ эхлээд сайтар танилцах боломжтой. Дэлхий дээр амьдрал үүсэх үеэс л дархлаа бий болсон ба нэн эртний, туйлын чухал хүчин зүйлсийн нэг мөн. Тиймээс л амьдралыг тэтгэгчээс гадна, үүний цаад нууцыг танин мэдэхийн тулд амьд оршихуйн нууцлаг ертөнцөөр аялах шаардлага уншигчдад тулгарч буй юм. 

Хүмүүс хоорондоо харилцан ярилцаж, хамтын нийгэмд амьдарч байгаа л бол хэл амьд байдаг шигээр бие организм, оюун ухаант нэгэн болж төрсөн л бол дархлаатайгаа танилцаж хүний бие хэмээх цайзын тоолж боломгүй олон бэхлэлтүүдээр аялах учиртай. Тиймдээ Деттмер эл номоо уншигчдад тун ойлгомжтойгоос гадна мэдээлэл өгөх зорилгод нарийн тулгуурлаж бүтээсэн нь эхлэлээс шууд анзаарагдана. 

Деттмер дархлаа тогтолцоог “...Аль нь өөрийнх, аль нь гаднын биет болохыг тодорхойлох нь гол боловч үнэндээ таны дархлаа тогтолцооны гол зорилго өөр. Нэн тэргүүний зорилго бол биеийн бүр элемент, эс хоорондын тэнцвэрт байдал буюу гомеостазыг тогтоон хадгалах явдал юм. Дархлаа тогтолцоо нь тэнцвэртэй байдлаа хадгалахын тулд ямар их хичээл зүтгэл гаргадаг, өөрийгөө дарж, хэтрүүлсэн хариу үйлдэл үзүүлчихгүйн тулд юутай их анхаардгийг онцлоод баршгүй”  хэмээн онцлон тодорхойлжээ. Мэдээж ийнхүү эс хоорондын тэнцвэрт байдлыг хадгалах нь хүний эрүүл мэндэд сайнаар нөлөөлж, урт удаан хугацаанд эрүүл оршиход чухал нөлөөтэй. 

Харин тэрхүү эсийн тэнцвэрт байдал үзүүлэх дархлааны үүсгэл, түүний хэт сулрах болон түрэмгий болох, вирусийн халдварыг хэрхэн устгах, эд эрхтэн тус бүрд хэрхэн нөлөөлөх, сэтгэлзүй болоод ухамсарт ч мөн ямархан байдлаар нөлөөлж болох талаар уг номоос дэлгэрэнгүй мэдээлэл авах, шинжлэх ухааны нарийн төвөгтэй асуудлыг энгийнээр буюу тун ойлгомжтой байдлаар хүргэснийг хүртэх юм. 

Детмер хүний биеийг эсийн нүдэнд Эверестээс том махан уул мэт харагдахуйц гэж дүгнэжээ. Гэхдээ бидний бие зүгээр л нэг махан овоолго бус “...Үй олон үйл ажиллагаа явуулдаг янз бүрийн үндэстэн, улс орноос бүрддэг” гэнэ. Харин эдгээрийн дунд “...супер хурдны замын сүлжээгээр холбогдсон дархлааны их хот болох тунгалагийн тогтолцоо бий” хэмээнэ. Ийнхүү зүйрлэлүүдийг бие физилогийн үүднээс ч тэр уран сайхны дүрслэлүүдээр баяжуулан бичсэн нь уншихад сонирхолтой, уг номын нэгээхэн онцлог тал юм. 

Нөгөөтээгүүр хамгийн чухал хөндөх сэдэв бол вирус. Хэзээ хаана үүссэн нь тодорхойгүй олон мянга, тэрбум вирус оршин байна. Харин тэдгээрийн ихэнх нь идэвхигүй бөгөөд өсөн дэвжихийн тулд эсийн сул тал руу дайрдаг. Мэдээж үүнээс шалтгаалан эрүүл мэндэд хохиролтой. Үүнээс дархлаа тогтолцоо л хамгаалах болно. Тиймээс л эрүүл хооллолт, аминдэмүүдийн тусламжтайгаар дархлаа тогтолцоогоо дэмжих шаардлагатай. Энэ талаар ч мөн номд тусгайлан өгүүлнэ. Тэдгээр зөвлөмжүүд ямар нэгэн сургамжилсан өнгө аясгүй хийгээд уншихад дотны найзтайгаа ярилцаж буй мэт сэтгэгдэл төрнө. 

Бие махбодь, анатоми өөрсдийн гэсэн гайхалтай зохион байгуулалт, үйлдэлтэй ба тэдгээрийн хамгийн чухал боловч хүмүүс төдийлөн анхаарч үздэггүй зүйлсийн талаар эл номд өгүүлсэн юм. Тиймдээ ч зарим тохиолдолд биеийн хамгийн таагүй болоод зөв эд эсүүдтэй танилцах болно. Мэдээж тэр бүхэн гол сэдэв болох дархлаатай үргэлж холбогдоно. 

Заримдаа хүмүүс биеэ эрүүл байлгаж, дархлаагаа дэмжихийн тулд үнэтэй эм хэрэглэж, мөнгө зарлагадах агаад эцэст нь хүссэн үр дүндээ хүрч чадахгүй байх тохиолдол бий. 

“Дархлаа тогтолцоог дэмжих талаарх яриа олон тэрбум долларын нэмэлт бүтээгдэхүүн борлуулах салбарт ажилладаг хүмүүсийн шинжлэх ухааны үндэслэлгүй үгс нь жаахан инээдтэй ч, муугаар бодоход хүний мөнгийг дэмий үрж буй хэрэг юм”. 

Иймээс л өөрт хэрэгтэй, чухалчлан авч үзэх зүйлсээ Деттмерийн “Дархлаа” номтой танилцаж сонгох нь ухаалаг алхам болно. Учир нь дархлаа тогтолцоог идэвхжүүлэхэд энгийн хүмүүст зөв амьдралын хэв маяг л туйлын чухал ажээ. 

“Хэрэв та дархлаагаа “дэмжиж”, эрүүл байхыг хүсвэл амьдралын зөв хэв маягтай болж, өөртөө сайтар анхаарч, санаа тавьж эхэлснээр хэдэн тэрбум эс бүхий таны дархлаа тогтолцооны цогц тоглолт урт удаан хэвийн үргэлжлэх болно. Харамсалтай нь үүрд биш, машин ч тэр, хүмүүс ч тэр”.

Мэдээж бүх зүйл цаг хугацаанд элж мөлийдөг. Зохиогч нь дархлааг дэмжиснээр урт удаан хугацааны эрүүл мэндийн тухайд санал тавьсан агаад энэ нь үүрд үргэлжлэх боломжгүй үнэнийг ч мөн дурсчээ. 

Бүгд л дархлааны тухай ярьдаг. Гэвч үнэндээ энэ нь чухам юу болохыг, яаж хэрхэн хамгаалах талаар асуулт тавих нь олонтоо. Үүнээс гадна элдэв өвчнөөс эд эрхтнийг сэргийлэхийн тулд бидний дархлаа тогтолцоо нь яаж ажилладаг, хэрхэн анхаарч эс хоорондын тэнцвэрт байдал гомеостазйг тогтоон хадгалаж байдгийг тэр бүр анхааран авч үздэггүй. Тэгвэл Деттмерийн “Дархлаа” номд олон сэдвийн хамарсан нийтлэг ойлголтоор бус зөвхөн бие махбодийн талаас дархлааг цогц утгаар судалж, баримтад тулгуурласан цэгцтэй бичлэг, тод өнгийн график, усан будгийн хослолоор чимэглэсэн зургуудаар дамжуулан өргөн мэдлэг хүртээх билээ. 

A sorrowful but captivating novel about the price of progress
in modern China. The book, which was censored in that country,
builds to an act of violence that resonates with
the impact of Greek tragedy or Shakespearean drama.

KIRKUS

Дэгс гарчиг оноочихсон мэт санагдаж магадгүй. Гэвч уг романы сүүлчийн бүлэг, ерөөс хүний оршихуйн олон талт бодомжуудыг ухамсарлахуйн түвшинд бодитой нээсэн зэргийг аваад үзвэл тийм ч дэгсдүүлсэн хэрэг биш болно.

Туурвил зүйн хувьд болоод сэтгэл зүйн реализмын төрөл зүйлийн хувьд аваад үзсэн ч Хятадын уран зохиолд нийгмийн харилцаа, тэдгээрт оролцож буй дүр болгоныг Достоевскийн адил бодитойгоор нээсэн зохиол бол Цао Сюэцинийн “Улаан асрын зүүд” юм. Үүнээс хойш Хятадын орчин үеийн уран зохиол хүртэл нийгэм дэх дүрүүдийн эмгэнэлээр эрхэм дээд чанар, хүний оршихуйн тухай хөндсөн бүтээл ерөөс төрөөгүй хэмээн судлаачид дүгнэдэг. Мэдээж хятад шиг оронд агуу туурвилууд бичигдсэн даруйдаа харанхуй нүхэнд шатаж, зарим нь олон зууны салхи, бороо, анир чимээгүйг шарласан хуудсандаа шингээн зохиогчийнхоо адил хэнд ч үл мэдэгдэх хувь заяаг олсон ч байж мэднэ. Ямартаа ч улс гүрэн болгонд өөрт нь чин хайртай, чин үнэнч суутнууд төрдөг аж. Тэд яг л Цао Сюэциний “Улаан асрын зүүд” гучин жилийн турш ардын дунд гараас гарт дамжигдан уншигдаж байсан шиг тийм шидээвэрийг эх орондоо зориулсан байдаг. Тэдний нэг бол Ян Лянкөгийн “Дин тосгоны зүүд” роман. Харин энд Цао Сюэцинийг зориуд дурдсан нь түүнээс өмнөх хятад зохиолуудад зүүднээс илүүтэй домгийн баатрууд л гол дүр байсантай холбоотой билээ.

“Дин тосгоны зүүд” бол Хятадын орчин үеийн уран зохиолоос гадаад ертөнцөд хамгийн ихээр алдаршсан Кан Шүйгийн "Frontier"-той адил зиндаанд яригдаж, барууны ертөнцийн судлаачдын анхаарлыг татаж, дорнын уран зохиол сонирхогч залуус уран зохиолын лекц дээр олноороо жишээ болгон хэлэлцдэг бүтээл. Кан Шүйгийн романы үйл явдал Пэббле хэмээх нууцлаг хотод хөвөрдөг бол Ян Лянкөгийнх харин Дин тосгонд өрнөнө. Кан Шүй нэгэнтээ эл гоц туурвилынхаа амьтад, хүмүүсийн харилцаанаас гадуур зохицуулагдах байгалийн хатуу хууль, нууцлаг, зөн совинлог шинж, зүүднийх мэт ээдрээт өгүүлэмжүүдийн тухайд “Би зүгээр суугаад л бичлээ. Юу ч бодоогүй” хэмээсэн удаатай. Тэрээр ерөөс уран зохиолыг, тэр тусмаа роман хэмээх нүсэр байгууламжид бүтэц хамаагүй, хэмжээ нь урт, богино аль нь ч бай түүнд ялгаагүй гэж дүгнэсэн удаатай. Харин Ян Лянкөгийн Дин тосгонд өрнөх үйл явдлууд эхнээсээ л тодорхой бүтэц, дэс дараалал, өөрийн гэсэн зүүдтэй ба “Fourth Estate” сэтгүүлийн 2011 оны дугаарт онцлон өгүүлсэн шиг улс төрийн бараан хошигнол, эрх мэдэлтнүүдийн шийдвэрийг эрс шийдэмгий буруушаасан аяс нь Камю маягийн оршихуйн саарал егөөдөл, Кафка маягийн хүнд дарамтыг дүрүүддээ оноосон байна.

ХҮҮРНЭГЧИЙН ТУХАЙ ОНОЛ

“Аав аа, унтахгүй юм уу. Энэ шөнө та энэ өрөөнд унтаж юу зүүдэлмээр байна, түүнийгээ зүүдэл. Хүү нь таныгаа ачилж хайрлая л гэж санасан юм шүү хэмээвэй”
“Дин тосгоны зүүд”, 302-р тал

Романыг хүүрнэж буй өгүүлэгч буюу Дин овогтны удам залгагчдын нэг арван хоёр настай балчир хүү газраас улаан лооль олж идээд хордож үхдэг. Тиймээс романы хүүрнэгч аль эрт талийж одсон бяцхан хүү болж таарна. Энэ нь романд гарах олон зуун мянган үхлийн эхнийх хийгээд яван явсаар эцсийн үхэлтэй холбогдох, нэг ёсондоо Дин тосгонд зориулж буй өргөл байлаа. Барууны зарим судлаачид үүнийг нь хэт хийсвэр, шинэ санааг чухалчлах гэсэн оролдлого, гоц туурвилдаа гаргасан ноцтой алдаа зэргээр шүүмжилсэн нь бий. Зарим нь “Түүн шиг чадварлаг хүүрнэлчид үхсэн хүүгийн сүнсний тусламж хэрэггүй” гэсэн ч удаатай. Гэвч Ян Лянкөгийн тус романы хүүрнэгч булшин дотроосоо л энэ бүхнийг хүүрнэх шаардлагатай нь гол баатар Дин Шүйяний зүүд болоод Дин Хуйгийн үхэлтэй холбогдох тайлбарыг уншигчдаас нэхэх учир буруутгах аргагүй санагдана. Учир нь зохиогч эхнээсээ л Дин тосгоны иргэд рүү дайсагнасан өнгө аясаар үлээж байгаа хэрэг шүү дээ.

Романы “Хэлмэл VII”-гийн гуравдугаар бүлэгт Дин Хуй нэгэнтээ талийж одсон хүүгээ өөр тосгоны унаж, татдаг эмэгтэйн нөхөр болгохоор ярьж тохиролцсон байдаг. Үхэгсдийг хооронд нь гэрлүүлэх заншил, магадгүй амьдаас илүү үхлийн ёсыг хамгийн сайнаар гүйцэлдүүлэхийн тулд тосгоны бүх модыг тайрч авс болгох зэрэг эдгээр ёсон гадаад уншигчдын хувьд байж боломгүй, хятад хүнээс гарах, хятад зохиолчийн л бодож олох эсхүл тэдний  амьдралд агаар амьсгалахаас үнэ цэнтэй зүйл болон хувирах этгээд гэхээс илүүтэй бодит үйл мэтээр өгүүлэмжийн санааг дан утгаар нийтгэсэн нь шинэлэг сэтгэгдэл төрүүлсэн байж болно. Гэхдээ хамгийн гол нь бүхий л үйл явдал, хүүгийн үхэл, үхсэний дараах хүүрнэлийг Дин өвгөний зүүд болгон хувиргах арга, тэндээс тосгонд болж буй бодит үйл явдлуудтай эл зүүдийг чадамгай холбох зохиолчийн уран санаа нь булшнаас хүүрнэгчийн талаарх судлаачдын бүхий л сөрөг бодлуудыг тас цохин няцаах боломжтой.

АМЬСГАЛЖ БУЙ ТАМ

“Үхэл Дин тосгоныг, ойр хавийн гацаа тосгодыг ч
нүдгүй шөнө мэт нөмрөв”.
“Дин тосгоны зүүд”, 17-р тал

Янь Лянкө Хятадын Хэнань мужийн Сүн хошууны ядуу гэр бүлд төрсөн тул санхүүгийн асуудлаас үүдэлтэйгээр их сургуулийн хаалга түүний өмнө дангинатал түгжээтэй байлаа. Тиймээс ч армид элсэв. Магадгүй түүний “Баяр баясгалан”, “Lenin’s Kisses” болоод өгүүлэн буй “Дин тосгоны зүүд” романуудад ажиглагддаг улс төрийн бодлогын эсрэг анхдагч санаа сэдэл, бүрэн гүйцэд нээгдсэн утопи, өгүүлэмжийн дотоод агуулга, агуулга доторх санаа зэрэг нь тухайн үеэс л биежиж эхэлсэн болов уу гэмээр санагддаг. Учир нь тэр ард болсныхоо дараа өөрийн тууж, богино төрлийн хүүрнэлүүдээ бичиж эхэлсэн юм.

Үй Хуагийн “Цусаа худалдсан тэмдэглэл” амьдрахуйн төлөөх тэмцэл, асаад дууссан шүдэнзний модыг дарьтай дахин хавирахад ид шидийнх л баймаар хүчээр гал авалцдаг шиг бол “Дин тосгоны зүүд” ямагт тэр оршихуйн эсрэг чиглэгдсэн, улс төрөөс явуулсан бодлого нь ард түмний цэцэглэн хөгжих үндэс бус нийтээр гааруулсан өвчний суурь болж өгснийг ний нуугүй илчилсэн байдаг. Зохиол бүтээлийг нь засгийн газраас цензурт оруулан цавчиж, гадаад паспорт авах, хилийн дээс алхах эрхийг нь гурван жилээр хориглож ахуй тэр л үеүдээс хойш Ян Лянкө үзэл бодолдоо бат зогсож, нууцгүй үнэнийг “Хаан шалдан байна” гэж орилдог хүү шиг хашхиран хэлсний хамгийн тод цуурай нь эл роман билээ.

Мэдээж нууж хаах, ичиж нэрэлхэх зүйл огт биш гэдгийг зохиогч ухамсарласан. Тэр тусмаа уран зохиолын тухайд бүр ч зоригтой, илэн далангүй байхыг чухалчилсан юм. Хайртай эх оронд нь бүтээлийг нь хориглоно гэдэг уран бүтээлчийн бодол санааг манантуулж, өдөр бүр дурлан бичдэг эх хэлийг нь мартуулсантай адилтгаж болмоор зүйл. Тиймээс ч романд өгүүлэгдэх Дин тосгоны иргэдийг тэрээр оршин буй ганцхан тамд л байхаар бүтээжээ. Өөр там гэж тэнд үгүй. Учир нь романы туршид хөврөх “үхэл” нэг ёсондоо тайвшралын бэлгэдэл болдог. Үхэл нь дүрүүддээ тайтгарал, тайвшралыг өгдөг. Тэд тахлын тухай, овог удмынхаа тухай, Дин тосгоны тухай, Дин Хуй, Дин багш, авсны тухай ч элдэв мэтгэлцээнд оролцолгүй ердийн амгалан төрхийг л олно. Харин үлдэж буй хүмүүс халдвар авсан, эс авсан эсэхээс шалтгаалан амьсгалж буй тамдаа үлддэг. Тиймээс ч тэд бусдыг дээрэлхэх, тачаалдаа захирагдах, хулгайлах, доромжлох, хууран мэхлэх бүрэн боломжтой хэвээрээ байна. Харин түүн дотор Дин Лянь, Линьлинь хоёрын хайр сэтгэл, үхлийн өмнөх оройн өгүүлэмж, харилцан яриа, Дин багш Линьлиний торгон хүрмийг Жал Дэчуаны эхнэрт өгөх зэргээс авахуулаад хүн хоорондын халуун дулаан харилцааны илэрхийллийг тосгоныхны авс урлахын төлөө тосгоны моддыг тайрч дуусгах хүйтэн чанартай эсрэгцүүлэн гаргасан юм. 

Түүн дотуур Дин өвгөний зүүд үйл хэргийг холбосон, урьдчилан мэдсэн, зөн совингийн шинжтэйгээр урсаж нэг явдлыг нөгөө рүү хөтлөх ба тэгснээр уг романд гарч буй бүхэн эмгэнэлт явдал уу эсвээс үхэл бүр романы төгсгөлд өгүүлсэн шиг шинэ ертөнц бүрэлдэхэд зориулагдсан жижигхэн өргөл төдий юу гэдгийг ялгахад хэцүү болно. Аливаа зохиомол ертөнцөд муу бүхэн шийтгэгддэг. Гэтэл бодит ахуйд олон зуун мянган хүний цусаар газар чийгтэн дэвтэж, тэд навчис хагдрах адил толгой дараалан үхэж, эцэст нь цэцэглэн хөгжиж байх шиг... Дин овогт, Дин тосгон л энэ тамд амьсгал хураасангүй.

ХОЁР ЕРТӨНЦИЙН ЦУУРАЙ

“Хойдын орны тайзан дээр дуулахаар тийн одов”.
“Дин тосгоны зүүд”, 58-р тал

Ян Лянкөгийн “Дин тосгоны зүүд” романы үйл явдал Дин тосгонд өрнөдөг бол “Lenin’s Kisses” роман нь зөвхөн эрэмдэг хүмүүс төрдөг Шоухуо тосгоноос циркийн баг бүрдүүлж буйгаар эхлэл хэсэгт өгүүлдэг. Хотын дарга нь аялал жуулчлал хөгжүүлэхийн тулд Лениний цогцос худалдан авахаар болсон тул эрэмдэг хүмүүс циркийн аялан тоглолт хийхээр болно. Үүнээс үзвэл “Дин тосгоны зүүд” романы булшнаас хүүрнэгч, халдвар авснаар яр шарханд баригдсан иргэд, Шоухуо тосгоны эрэмдэгүүд зэрэг зохиолчийн доторх ард иргэдийн төлөөх эмзэглэл, тэдгээрийг хүндхэн нөхцөл рүү чирсэн засгийн газрын буруутай үйлдлийн талаарх дуу хоолой бүтээл бүрд нь ямар нэг хэмжээгээр тусгагдсан нь тодорхой ажиглагдана.

Үүнээс гадна “Дин тосгоны зүүд”-д хоёр өөр ертөнцийн дуу хоолой цуурайлдаг. Нэгдүгээрт романы өгүүлэгч, эрт талийж одсон хүүгийн гэнэн өгүүлэмжтэй гэмээр атлаа заримдаа тэсгэлгүй дур булаам, нэгэн үест зовнил шингэсэн дуу юм. Харин нөгөө талд буюу бодит амьдралын өгүүлэмж дээрх Дин Шүйян өвгөний шаналал тээсэн боловч зоримог, тосгоны цорын ганц ёс суртахуунтай дүрийн хүчирхэг дуу хоолой. Роман ерөнхийдөө энэ хоёр дуу хоолой, тэдгээрээс алсад цуурайлах, үл тасалдах авианаас бүтдэг.

Хүүг тосгоны бага сургуульд оршуулдаг билээ. Тэр л давчуухан газарт булаатай цагаан авсан дотроос хүү энэ бүхнийг хүүрнэж байгаа. Хүүгийн булшлагдсан энэ л сургуульд Дин өвгөн өвчтэй хүмүүсийг тусгаарлах түр эмнэлэг (хоспитал) байгуулж, тосгонд наран мандахаас жаргах хүртэл үлдсэн тоотой хэдэн хоногийг гэрийнхээ шавар тагз ширтэн өнчирч, ганцаардах бус нийтийн хүрээнд жаргалтай үдэх боломжийг олгодог. Дин өвгөн өөрөө удирдагч, хэвлэлийн төлөөлөгч нь болно. Ач хүүгийнх нь нойрсон буй сургуульд байгуулсан тус эмнэлэгийн доторх аз жаргал удахгүй гаарах хээл хахууль, авилга, ямар нэгэн журам, бодит шаардлагад үндэслэгдээгүй захирамжийг Жя Гэнжү, Дин Юүжэн нар эрхэндээ оруулах хүртэл үргэлжилдэг. Гэхдээ үргэлж зөрчилгүй байсангүй. Хоёр хэрэг үүсэж, түүнээс салбарласан том хэрэг шил дараалан манддаг. Энэ бүхнийг харин тоочин нурших хэрэггүй биз ээ.

Тэгээд ч Дин өвгөн бол уг тосгоны авилга, хээл хахуульд автагдсан хамгийн том эрх мэдэлтэн болох төрсөн хүү, Дин Хуйтай тулалдаж зүрхлэх цорын ганц эр зоригтон юм. Тэр уг алхмаа мөн л тус сургуульд болох үхлийнхээ өмнө сүүлчийн дуугаа дуулж буй Ма Шяньлиний тоглолтын үеэр харуулдаг. Мөн тус роман тэр чигтээ зөвхөн Дин Шүйян өвгөний л зүүд мэт санагдана. Харин тэдгээр зүүдний тухай бичиглэл зарим мөчид хар зөнгөөрөө өвгөнд мэдрэгдэж, романы туршид өөрөө бүтсэн “ЭВ” мэт санагдах тул энд өгүүлэх нь утгагүй болов уу.

Ихэнх томоохон хүүрнэгчийн хэл, бүтцийг тодорхойлогч зүйл ердөө хэдхэн дүрийн оролцоотойгоор өрнөдөг тэр жаягаар “Дин тосгоны зүүд” роман хоёр дуу хоолойноос бүтэж эцсийн зөрчил, туйл, тайлал зэргийг дотор нь багтаасан байна. Тэрхүү дуу хоолойн нэг нь “Намайг авраарай өвөө, намайг авраач өвөө!” гэж зүрх зүсэж, уушги урам орилох бол нөгөөх нь “Та нар сонсож бай. Би бүгдэд чинь баярт мэдээ дуулгая. Би өөрийн том хүү Дин Хуйг алчихлаа” гэх авай.

ЗҮҮД БА ШИНЭ ЭРИН

“Нэгэн удаа Чжоу эрвээхэй болсноор, тэгээд хөгжилтэйгээр
дэвэн дэрвэж явна хэмээн зүүдлэжээ. Харин сэрээд ганц л
зүйлийг ойлгосонгүй. Чжоу эрвээхэй болж зүүдэлсэн бол
эрвээхэй зүүдэндээ Чжоуг үзсэн хэрэг үү?”
“Эртний Хятадын судар”

Тахлын тухай бид хангалттай мэдэх болжээ. Тиймээс зарим өгүүлэмжээс туурвил зүйн этгээд арга барилыг нь ойлгож болох юм. Альберт Камюгийн “Тахал” зохиолын нэгэн адил энэ романд ч мөн халдвар авсан иргэдээ тусгаарлах, тэдний богинохон амьдралд дэм үзүүлэх засаг төрийн бодлогын тухай ч гардаг. Тэрхүү богинохон амьдрал хүнд чухам хэрхэн нөлөөлж буйг Ян Лянкө экзистенциалст зүйрлэл болгон хувиргасан нь барууны судлаач, уншигчдын дунд тус роман дээгүүр түвшинд яригдах нэгэн суурь болж өгсөн юм.

Үүнээс гадна бүлэг бүрийн доторх Дин өвгөний зүүд анхаарал татна. Тэрхүү зүүдийг романд өөр шрифтээр оноож өгсөн нь тун авууштай. Өвгөний зүүдэнд болж буй там тум, хэсэг бусаг гэмээр, заримдаа салангид бус хөврөх энэхүү функц нь бодит ахуйд цааш үргэлжлэх үйл явдал, тэдгээрийн учир шалтгаан, хойшид гарах үр дагаварыг нээж өгнө. Эцсийн үр дүнг нь мэдсэн учраас, зүүдэнд нь тусламж эрэх ачийнхаа дуу хоолойг сонссон өвгөн романы төгсгөлд төрсөн хүүгээ хороочихдог. Зүүдэнд үзэгдсэн хэлэмжийг зөгнөл болгон ашиглаж, дүрүүд тайлалд хөтлөгдөн эцсийн шийдвэрийг гаргадаг сод бүтээлүүд цөөнгүй бий. Харин Дин өвгөний зүүд зөвхөн зөн совингийн шинжээс гадна бодит ахуйтай сүлэлдэж, үйл явдлын учир шалтгааныг нээдэг нь зохиолчийн бодож олсон уран сайхны онцгой, өвөрмөц, шинэлэг илэрхийллүүдийн нэг мөн.

Төгсгөлд ч мөн хүүгээ алсан хэргээр баримчлагдсан Дин өвгөн суллагдаж тосгондоо эргэн ирэхэд олон арван хоног хүлээсэн бороо цутгаж, ган тайлагдаж, халдварт өвчин нэгэнт урсан одож буйгаар сэтгэгдэнэ. “Тосгон гэмээнэ урьдын Дин тосгон хэвээрээ. Гагц хүн зон нь үгүйрэн оджээ”. Өвгөн тосгоны нэг захаас нөгөөг туулан алхаж анх л романы хүүрнэгч буюу ач хүүгээ оршуулсан сургуулийн байранд ирж бөх нойронд дарагддаг. Тэрээр зүүдэнд нь бургасны мөчир барьсан эмэгтэй шавар хутган нуруугаа давуулан шидэхэд жижигхэн шавар хүмүүс бий болж, нүдэнд нь шинэ ертөнц буй болж үзэгдэнэ. Өчнөөн олон үхэл хагацал тохиож, зөвхөн хүн бус байгаль ч мөн үхжиж хоосроод ангасан хөрс нь цусанд нэвширтэл дэвтсэн газар дээр ахин шинэ ертөнц үүсэж байна. Дин тосгон урьдын хэвээрээ. Энэ тосгон ч мөн Маркесийн Маконда, Камюгийн Оранаас ялгаатай нь “БИ” хүний үүрэг, бүтээлийн чухал дүр болж романд оролцдог. Тиймээс л урьдын хэвээрээ оршиж байгаа юм. Гагцхүү тэр моддоо алдаж, хөрсөө үгүйрүүлж, гол мөрөн нь ширгэсэн. Одоо харин бүрэн төрхөндөө дахин хувилж, өвгөний зүүдэнд шинэ хүмүүс төрж байна. Дэвэн дэлхийн нэгээхэн өнцөгт бүхнээс нууцлагдан оршсон нам гүмхэн суурингаас чимээлэх бүх ертөнцийн дууг чагнахуй дор орчин цагийн хятад үлгэр зүүдэндээ уншиж бараад нойрноос сэрэх мэт сэтгэгдэл төрнө.

ЖИЧ:

Уг романыг яруу найрагч, орчуулагч Мө.Батбаяр монгол хэлнээ дуун хөрвүүлж, “Тагтаа паблишинг” хэвлэлийн газраас эрхлэн гаргажээ. Аливаа зохиол бүтээлийг, тэр дундаа уран зохиолыг монгол хэлнийхээ яруу тансагаар унших шиг сайхан нь үгүй. Нөгөөтэйгүүр тухайн зохиол анхлан буусан хэл, аялга дээрээ хэчнээн сайхан уншигдаж болох хэдий ч бид өөрсдийн хэл, сэтгэлгээтэй учир орчуулагдаж болох бүхнийг “монгол хэлнээ” буулгах ёстой. Англи эсвээс хятад дээрээ сайхан мэдрэгддэг, уншигддаг байж болно. Түүнийг нь монгол хэлэнд харь үгээр оноон нэрлэж заншаагүй бол, оноосон нэрийг хэвээр нь үлдээж болох ч бусдыг нь монгол хэл, сэтгэлгээнд буулгах л хэрэгтэй. Заримдаа утга санаанд тохируулан буулгах шинэ хэллэг, яг хэвээр нь хадгалах ёстой шинэ харь үг ч ийм нүсэр байгууламж дотор олноор тохиох нь мэдээж. Тэр хэрээрээ хэл ч өөрөө шинэчлэгдэж, баяжиж байдаг жамтай.

Ямартаа ч нэгэн жишээ аваад үзье. “Дин тосгоны зүүд” романы эхлэлийг англи хэлнээс монголчлох гээд оролдох уу даа.

“Намар орой. Тэнгэрийн хаяанд нар алгуурхан сууна. Галт улаан наран тэртээд суухдаа тэнгэр газрыг тэр чигт нь улайруулна. Орчин тойрны юмсыг час улаанаар бүрхэхэд бүрэнхий залгалаа. Намрын адаг сар гарсан тул гадаа сэрүүхэн болж тосгоны гудамж эль хуль оргино”.

Иймэрхүү л модон орчуулга цааснаа бууж байна. Гэтэл орчуулагч Мө.Батбаяр зохиолын эхлэлийг эх хэлнээс нь ийн хөрвүүлжээ.

“Оройн намрын нэг өдөр, шаргал бүрий нөмөрчээ. Шар бүрий дундах наран Хэнаний дорно хээрт зэсэрч төгрөглөн шингэхдээ тэнгэр, газрыг нэлд нь улаанд сүлнэ. Улаан өтгөрөх тусам бүрий барай болсоор үдэш ирэв. Намар адагшаад, сэрүү хуржээ. Сэрүү хурсан болохоор тосгоны гудмаар сэлгүүцэх хүмүүсийн хөл татарчээ”.

Миний орчуулгад тухайн газрын ерөнхийлөн оноосон нэр алга. Шингэж буй нарны туяа хээр талыг зэсэн улаан туяагаар шарсаар улаанд автуулж буй мэдрэмжийг уншигч авч чадсангүй. Тосгонд сэрүү унасан учир хүмүүсийн хөл татарчээ. Гэвч эхний орчуулга гудамж намар болохоор л хүнгүй эль хуль болчихдог мэт ойлгогдоно. Харин орчуулагч Мө.Батбаярын дуун хөрвүүлсэн уг романд яруу сайхан дүрслэл, аливаа юмсыг өөр, өөрөөр оноон нэрлэх ижил утгатай үгс, яруу найрагчийнх нь бяр баймаар уран тансаг найруулал цөм бүрэн билээ.