Нийтлэл - Serune.mn - Ёс зүйтэй мэдээлнэ... https://serune.mn/ en Нийтлэл - Serune.mn - Ёс зүйтэй мэдээлнэ... DataLife Engine Б.Наминчимэд: Англи хэлнээс өмнө алдагдсаар байгаа монгол хэлнийхээ бодлогыг эргэж харах хэрэгтэй https://serune.mn/read/583 https://serune.mn/read/583 Б.Болд Thu, 04 May 2023 09:42:28 +0800 УИХ-ын Байнгын хороо, чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар энэ өдрүүдэд Боловсролын багц хуулийн төслийг хэлэлцэж буй. Тус хуулийн төсөлд ЕБС-ийн сурагчдад бага ангиас нь англи хэлний хичээл заахаар тусгажээ. Энэ хүрээнд УИХ-ын гишүүн Ч.Ундрам тэргүүтэй нэр бүхий гишүүд ЕБС-ийн бага ангийн сурагчдад англи хэлний боловсрол олгох, чанарыг нэмэгдүүлж, хүртээмжийг дээшлүүлэх зорилготой Лобби бүлэг байгуулаад байгаа юм. ЕБС-ийн бага ангийн сурагчдад англи хэлний хичээлийг шахан заах шаардлагагүй хэмээн нэр бүхий хэлний эрдэмтэд байр сууриа илэрхийлж байна. Бид энэ удаа зохиолч, сэтгүүлч, Хэлний бодлогын зөвлөлийн гишүүн Б.Наминчимэдийн бичсэн нийтлэлийг толилуулж байна. 

]]> УИХ-ын Байнгын хороо, чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар энэ өдрүүдэд Боловсролын багц хуулийн төслийг хэлэлцэж буй. Тус хуулийн төсөлд ЕБС-ийн сурагчдад бага ангиас нь англи хэлний хичээл заахаар тусгажээ. Энэ хүрээнд УИХ-ын гишүүн Ч.Ундрам тэргүүтэй нэр бүхий гишүүд ЕБС-ийн бага ангийн сурагчдад англи хэлний боловсрол олгох, чанарыг нэмэгдүүлж, хүртээмжийг дээшлүүлэх зорилготой Лобби бүлэг байгуулаад байгаа юм. ЕБС-ийн бага ангийн сурагчдад англи хэлний хичээлийг шахан заах шаардлагагүй хэмээн нэр бүхий хэлний эрдэмтэд байр сууриа илэрхийлж байна. Бид энэ удаа зохиолч, сэтгүүлч, Хэлний бодлогын зөвлөлийн гишүүн Б.Наминчимэдийн бичсэн нийтлэлийг толилуулж байна. 

Өвөр Монголд монгол хэл заахыг таслан зогсоосноос хойш 1 сарын дараа Монгол Улсад ЕБС-д бага ангид Англи хэлийг шахан заах болов. Бид уусаж биш, содон төрхөөрөө ялгарч дэлхийн хөгжилтэй хөл ч, хөг ч нийлмээр байгаа юм. 

ЕБС-д 12 жил Монгол хэлээ заалгасан ч монгол хэлний хичээлийн Элсэлтийн шалгалтын оноо хангалтгүй байдаг. Бүр нэг хэсэг босго оноо ч үгүй болгосон. Тэгээд 50 хувилсан.
Төрийн байгууллагууд, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийн монгол хэлний хэрэглээний түвшин доогуур. Хувийн сургуульд багаас нь гадаад хэл үзсэн хүүхдүүдэд олон давуу тал байдаг ч тэд монгол хэлээрээ уншиж ойлгох нь гадаад хэлээр уншиж ойлгохоос илүү хүнд болчихдог нийтлэг бөгөөд гол сул талтай. Монголоороо ярихаас төвөгшөөж, англиар ярьдаг, англиар сэтгэдэг үеийнхний түрүүч эхэлсэн. Учир нь тэдний монгол хэл тийм сайн биш. Бүр англи хэл ямар агуу хэл вэ гэж дуу алддаг ч болсон. Жилээс жилд монгол хэлний хэрэглээ хумигдаж байгаа, баялаг агуулга нь суларч байгаа. Монголоороо сайтар ярьж чаддаггүй хүүхдүүд улам бүр олширч байгаа. 
Өнөөдөр манайд ЕБС-ийн бага ангид уран зохиолын хичээл байдаггүй. Уран зохиолыг эх хэлээрээ уншиж ойлгох оюуны чадвартай хүүхдүүд нь ихэнхдээ англи руу орчих магадлалтай. Бага ангид уран зохиолын хичээл, уран зохиолын унших бичиггүйгээс хүүхэд эх хэлээрээ уншиж дадахгүй байгаа. 6-р ангид орж ирсэн хүүхдүүдийн дунд бүтэн ном уншиж үзэх байтугай үлгэр уншиж үзсэн гэсэн хүүхэд бага орж ирдэг. 
Өнөөдөр ЕБС-ийн дунд, ахлах ангид ордог УЗ хичээлийн хөтөлбөр сул, сургалт аргазүй сул, сурах бичиг асуудал ихтэй, хүүхдэд сонирхол өгөөж сул, дээр нь Монгол хэл, Уран зохиол, Үндэсний бичиг гэсэн гурван хичээлийг нэг багшаар заалгадаг. Ачаалал нэн их, гэхдээ багш нарыг үнэлэхдээ ихэвчлэн Монгол хэлний хичээлийг нь голлодог. Одоо 2025 оноос хэрэгжих Үндэсний бичгийн хөтөлбөртэй холбогдон Монгол бичгийг шахах болсноос Уран зохиол хаягдаж, хөтөлбөрийн хүрээнд эргэлддэг, эсвэл уран зохиолын цаг нь нөгөө хоёрынхоо нөхвөр цаг болсон гэх мэт сөрөг талуудтай. 
Англи хэлийг бага ангиас эхлэн үзэж болох ч түүнээсээ өмнө бидэнд хийх, хэлэлцэх, өөрчлөх ажил их. Ядаж л уран зохиолоо анхаарчихмаар байгаа юм. Яагаад гэвэл Уран зохиол нь тухайн үндэстний хэлний бүхий л чадавхыг дайчилдгаараа дархлааг нь авч үлддэг, баяжуулдаг, хадгалдаг гол салбар нь. 
Бид өнөөдрийн ахуйн хэрэглээнд автаж, юугаа алдах, юугаа наймалцах вэ гэдгээ бодохгүй байж боломгүй ээ. Эхлээд бид дархлаагаа бодохгүйгээр сэтгэл хөөрлөөр нийтээр англи хэл гэж ханарах тийм сайн ч юм биш. 
Бид гуравхан саяул, дэлхий найман тэрбум! 
Атгахан давсыг гадаад их далайд цацах лугаа адил.

Бидний монгол нүүдэл соёл юу билээ? Тэдний суурин соёл юу билээ? 
Хүн төрөлхтний нүүдэл соёлын сүүлчийн голомт биднийх. 
Тэр голомт өнөө их далайн гүн дэх өнчин ганц жаахаан шүрэн цохио шиг л байгаа. 
Бидний сэтгэлгээ, мэдрэмж, хандлага, үнэ цэнийн эрэмбэ юу билээ? Тэднийх юу билээ? Бид эцэг эх, гэр бүл, эх орон, эх дэлхийгээ гэдэг язгууртай соёл. Тэднийх энэ ганц биеэ ертөнцийн төвд тавьдаг язгууртай соёл. 
Бидний хэлээр хэдхэн сая хүн, англи хэлээр хэдэн тэрбум. 
Хэл сэтгэлгээ нэг үзүүртэй гэдгийг бид ч мэддэг, тэд ч мэддэг. Хэл саармагжвал сэтгэлгээ саармагжина. Сэтгэлгээ саармагжвал аажмаар зүс өөр ч мөн чанар уусна. Мөн чанар уусвал харийн соёлыг өөрийн гэж хардаг болно. Тэгээд нэг л өдөр өөрийн гэх юм аа мэдрэх мэдрэмжгүй, өөрийн гэх үнэ цэнэгүй, ялгаралгүй, байдаг л нэг ази болж хувирна. (монголчуудыг гадна ихэнхдээ хятадтай адилхан гэж хардаг)
Хаана ч очсон үнэ цэнэгүй, өөрийн үндэстний үнэ цэнэгүй. Ялгарал үгүй. Бахархал үгүй. Гал цог үгүй. Яваандаа үгүй болно. Уусан замхарна. Зөөлөн хүчний бодлого энэ даяаршил, мэдээлэл, технологи, урлаг соёлоор дамжин хүчтэй түрж байгаа эрин цаг үе. Гурван сая монгол бүү хэл хэдэн арав, зуун сая хүнтэй хүчирхэг хөгжилтэй үндэстнүүд үндэснийхээ онцлогыг барьж авч, баталгаажуулж, хадгалж үлдэхийг эрмэлзэж байна. 
Улаанбаатарын гудамжаар явахад англи, солонгос, хятад, орос, япон гээд есөн шидийн хаяг өлгөөстэй. Нэг бодлын бид дэлхийн нийслэлд яваа мэт. Гэвч агуулга огт өөр. Гэтэл дэлхийн хөгжингүй орнуудад аль болох үндэснийхээ бичиг, үсгээр тэмдэглэхийг эрмэлзэж байна. 
Эхлээд өөрийгөө олж мэдрээд дараа нь дэлхийтэй хөл нийлэхгүйгээр зүгээр л шуурчихаж болохгүй л дээ. Дахин хэлье. Бид уусаж биш, содон төрхөөрөө ялгарч дэлхийн хөгжилтэй хөл ч, хөг ч нийлмээр байгаа юм. Англи хэлтэй болчихвол дэлхийтэй хөл нийлчихдэг юм биш. Байдаг л нэг ази төрхтөн. Бид үнэ цэнэгүй уусчихна. Энэ байдал удвал, үргэлжилбэл монгол байхын ч хэрэггүй болно. 
Харин үндэснийхээ өвөрмөц чанарыг хадгалсан боловсролтон л дэлхийтэй хөл нийлнэ. Түүний тулд англи хэлнээс өмнө алдагдсаар байгаа монгол хэлнийхээ бодлогыг эргэж харах хэрэгтэй байгаа юм. Одоогоор тоймтой юм байхгүй. Тиймгүйгээр англи хэл, англи хэл гэж шуурвал эсэргүүцэж л таарна. Учир нь энэ үндэстэн орших эсэх тулгуур асуудал учраас...

Нийтлэлч Б.Наминчимэд.

]]> УИХ-ын Байнгын хороо, чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар энэ өдрүүдэд Боловсролын багц хуулийн төслийг хэлэлцэж буй. Тус хуулийн төсөлд ЕБС-ийн сурагчдад бага ангиас нь англи хэлний хичээл заахаар тусгажээ. Энэ хүрээнд УИХ-ын гишүүн Ч.Ундрам тэргүүтэй нэр бүхий гишүүд ЕБС-ийн бага ангийн сурагчдад англи хэлний боловсрол олгох, чанарыг нэмэгдүүлж, хүртээмжийг дээшлүүлэх зорилготой Лобби бүлэг байгуулаад байгаа юм. ЕБС-ийн бага ангийн сурагчдад англи хэлний хичээлийг шахан заах шаардлагагүй хэмээн нэр бүхий хэлний эрдэмтэд байр сууриа илэрхийлж байна. Бид энэ удаа зохиолч, сэтгүүлч, Хэлний бодлогын зөвлөлийн гишүүн Б.Наминчимэдийн бичсэн нийтлэлийг толилуулж байна. 

Өвөр Монголд монгол хэл заахыг таслан зогсоосноос хойш 1 сарын дараа Монгол Улсад ЕБС-д бага ангид Англи хэлийг шахан заах болов. Бид уусаж биш, содон төрхөөрөө ялгарч дэлхийн хөгжилтэй хөл ч, хөг ч нийлмээр байгаа юм. 

ЕБС-д 12 жил Монгол хэлээ заалгасан ч монгол хэлний хичээлийн Элсэлтийн шалгалтын оноо хангалтгүй байдаг. Бүр нэг хэсэг босго оноо ч үгүй болгосон. Тэгээд 50 хувилсан.
Төрийн байгууллагууд, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийн монгол хэлний хэрэглээний түвшин доогуур. Хувийн сургуульд багаас нь гадаад хэл үзсэн хүүхдүүдэд олон давуу тал байдаг ч тэд монгол хэлээрээ уншиж ойлгох нь гадаад хэлээр уншиж ойлгохоос илүү хүнд болчихдог нийтлэг бөгөөд гол сул талтай. Монголоороо ярихаас төвөгшөөж, англиар ярьдаг, англиар сэтгэдэг үеийнхний түрүүч эхэлсэн. Учир нь тэдний монгол хэл тийм сайн биш. Бүр англи хэл ямар агуу хэл вэ гэж дуу алддаг ч болсон. Жилээс жилд монгол хэлний хэрэглээ хумигдаж байгаа, баялаг агуулга нь суларч байгаа. Монголоороо сайтар ярьж чаддаггүй хүүхдүүд улам бүр олширч байгаа. 
Өнөөдөр манайд ЕБС-ийн бага ангид уран зохиолын хичээл байдаггүй. Уран зохиолыг эх хэлээрээ уншиж ойлгох оюуны чадвартай хүүхдүүд нь ихэнхдээ англи руу орчих магадлалтай. Бага ангид уран зохиолын хичээл, уран зохиолын унших бичиггүйгээс хүүхэд эх хэлээрээ уншиж дадахгүй байгаа. 6-р ангид орж ирсэн хүүхдүүдийн дунд бүтэн ном уншиж үзэх байтугай үлгэр уншиж үзсэн гэсэн хүүхэд бага орж ирдэг. 
Өнөөдөр ЕБС-ийн дунд, ахлах ангид ордог УЗ хичээлийн хөтөлбөр сул, сургалт аргазүй сул, сурах бичиг асуудал ихтэй, хүүхдэд сонирхол өгөөж сул, дээр нь Монгол хэл, Уран зохиол, Үндэсний бичиг гэсэн гурван хичээлийг нэг багшаар заалгадаг. Ачаалал нэн их, гэхдээ багш нарыг үнэлэхдээ ихэвчлэн Монгол хэлний хичээлийг нь голлодог. Одоо 2025 оноос хэрэгжих Үндэсний бичгийн хөтөлбөртэй холбогдон Монгол бичгийг шахах болсноос Уран зохиол хаягдаж, хөтөлбөрийн хүрээнд эргэлддэг, эсвэл уран зохиолын цаг нь нөгөө хоёрынхоо нөхвөр цаг болсон гэх мэт сөрөг талуудтай. 
Англи хэлийг бага ангиас эхлэн үзэж болох ч түүнээсээ өмнө бидэнд хийх, хэлэлцэх, өөрчлөх ажил их. Ядаж л уран зохиолоо анхаарчихмаар байгаа юм. Яагаад гэвэл Уран зохиол нь тухайн үндэстний хэлний бүхий л чадавхыг дайчилдгаараа дархлааг нь авч үлддэг, баяжуулдаг, хадгалдаг гол салбар нь. 
Бид өнөөдрийн ахуйн хэрэглээнд автаж, юугаа алдах, юугаа наймалцах вэ гэдгээ бодохгүй байж боломгүй ээ. Эхлээд бид дархлаагаа бодохгүйгээр сэтгэл хөөрлөөр нийтээр англи хэл гэж ханарах тийм сайн ч юм биш. 
Бид гуравхан саяул, дэлхий найман тэрбум! 
Атгахан давсыг гадаад их далайд цацах лугаа адил.

Бидний монгол нүүдэл соёл юу билээ? Тэдний суурин соёл юу билээ? 
Хүн төрөлхтний нүүдэл соёлын сүүлчийн голомт биднийх. 
Тэр голомт өнөө их далайн гүн дэх өнчин ганц жаахаан шүрэн цохио шиг л байгаа. 
Бидний сэтгэлгээ, мэдрэмж, хандлага, үнэ цэнийн эрэмбэ юу билээ? Тэднийх юу билээ? Бид эцэг эх, гэр бүл, эх орон, эх дэлхийгээ гэдэг язгууртай соёл. Тэднийх энэ ганц биеэ ертөнцийн төвд тавьдаг язгууртай соёл. 
Бидний хэлээр хэдхэн сая хүн, англи хэлээр хэдэн тэрбум. 
Хэл сэтгэлгээ нэг үзүүртэй гэдгийг бид ч мэддэг, тэд ч мэддэг. Хэл саармагжвал сэтгэлгээ саармагжина. Сэтгэлгээ саармагжвал аажмаар зүс өөр ч мөн чанар уусна. Мөн чанар уусвал харийн соёлыг өөрийн гэж хардаг болно. Тэгээд нэг л өдөр өөрийн гэх юм аа мэдрэх мэдрэмжгүй, өөрийн гэх үнэ цэнэгүй, ялгаралгүй, байдаг л нэг ази болж хувирна. (монголчуудыг гадна ихэнхдээ хятадтай адилхан гэж хардаг)
Хаана ч очсон үнэ цэнэгүй, өөрийн үндэстний үнэ цэнэгүй. Ялгарал үгүй. Бахархал үгүй. Гал цог үгүй. Яваандаа үгүй болно. Уусан замхарна. Зөөлөн хүчний бодлого энэ даяаршил, мэдээлэл, технологи, урлаг соёлоор дамжин хүчтэй түрж байгаа эрин цаг үе. Гурван сая монгол бүү хэл хэдэн арав, зуун сая хүнтэй хүчирхэг хөгжилтэй үндэстнүүд үндэснийхээ онцлогыг барьж авч, баталгаажуулж, хадгалж үлдэхийг эрмэлзэж байна. 
Улаанбаатарын гудамжаар явахад англи, солонгос, хятад, орос, япон гээд есөн шидийн хаяг өлгөөстэй. Нэг бодлын бид дэлхийн нийслэлд яваа мэт. Гэвч агуулга огт өөр. Гэтэл дэлхийн хөгжингүй орнуудад аль болох үндэснийхээ бичиг, үсгээр тэмдэглэхийг эрмэлзэж байна. 
Эхлээд өөрийгөө олж мэдрээд дараа нь дэлхийтэй хөл нийлэхгүйгээр зүгээр л шуурчихаж болохгүй л дээ. Дахин хэлье. Бид уусаж биш, содон төрхөөрөө ялгарч дэлхийн хөгжилтэй хөл ч, хөг ч нийлмээр байгаа юм. Англи хэлтэй болчихвол дэлхийтэй хөл нийлчихдэг юм биш. Байдаг л нэг ази төрхтөн. Бид үнэ цэнэгүй уусчихна. Энэ байдал удвал, үргэлжилбэл монгол байхын ч хэрэггүй болно. 
Харин үндэснийхээ өвөрмөц чанарыг хадгалсан боловсролтон л дэлхийтэй хөл нийлнэ. Түүний тулд англи хэлнээс өмнө алдагдсаар байгаа монгол хэлнийхээ бодлогыг эргэж харах хэрэгтэй байгаа юм. Одоогоор тоймтой юм байхгүй. Тиймгүйгээр англи хэл, англи хэл гэж шуурвал эсэргүүцэж л таарна. Учир нь энэ үндэстэн орших эсэх тулгуур асуудал учраас...

Нийтлэлч Б.Наминчимэд.

]]> Хориотой хотыг Монголчууд бариулсан нь батлагджээ https://serune.mn/read/581 https://serune.mn/read/581 Б.Болд Wed, 03 May 2023 18:30:42 +0800 Түүх судлаач, эрдэмтэн, доктор хэмээн цээжээ дэлддэг нөхдийн дуугарч чаддаггүй нэгэн сэдвийг саяхнаас Япон, Солонгосын телевизийн найруулагчид сөхөн тавьж эхлээд байна. Энэ бол Хятадын нийслэл Бээжингийн ганц бахархал, Нанхиадын үүх түүхтэй холбоотой бүх цаг үеийн түүхэн киноны зурганд яруу тодоор буудаг цорын ганц газар болсон “Хориотой хот-”ын тухай сэдэв юм. 

]]>

Түүх судлаач, эрдэмтэн, доктор хэмээн цээжээ дэлддэг нөхдийн дуугарч чаддаггүй нэгэн сэдвийг саяхнаас Япон, Солонгосын телевизийн найруулагчид сөхөн тавьж эхлээд байна. Энэ бол Хятадын нийслэл Бээжингийн ганц бахархал, Нанхиадын үүх түүхтэй холбоотой бүх цаг үеийн түүхэн киноны зурганд яруу тодоор буудаг цорын ганц газар болсон “Хориотой хот-”ын тухай сэдэв юм. 

Манай түүх судлаачид Хятадын хаант гүрний үеийн бахархал, Нанхиадын түүхийн чимэг төдийгүй дэлхий нийтэд Дорно дахины нэрийн хуудас болсон “Хориотой хот”-ын талаар хоёр байр суурь илэрхийлдэг юм. Эхнийх нь “Хориотой хот” бол бараг Цин гүрнийг үүсгэн байгуулсан Ши Хуанди эх суурийг нь тавьсан луут төрийн билгэдэл болсон туурь балгас хэмээн үздэг юм билээ. 

Тан гүрэн улмаар Зүрчидийн Алтан улсын хаад “Хориотой хот”-ыг бүрмөсөн гүйцээж дуусгасан гэдэг юм. Тэгвэл өөр судлаачид нь “Хориотой хот”-ыг 17 дугаар зууны дунд үеэс эхлэн Хятадыг ноёрхон захирсан манж угсааны хаад анх үүсгэж санаачлан бариулж дуусгасан гэдэг эх сурвалжтай санал нийлж буйгаа илэрхийлдэг юм. Харин Хятадын түүхчид бол “Хориотой хот”-ын анхны шавыг Цинь Ши Хуанди тавьсан гэж үздэг бөгөөд уг түүхэн барилгын нас нь Хятадын их цагаан хэрэмтэй чацуу хэмээн мэтгэдэг билээ. Манай түүхчид яахын аргагүй Хятадын түүх шастир болон Тайванийн түүхчдийн үзэл баримтлалыг сохроор даган мөрдөж байгаа нь эндээс харагддаг юм. Тэгвэл саяхан Япон болон Солонгосын залуу найруулагчдын бүтээсэн түүхэн баримтат кинонд “Хориотой хот”-ын гарал үүсэл, үүх түүхийг хятадуудын үздэгээс тэс өөр өнцгөөс зоригтой хөндөж чадсан байна.

Тэдний үзэж байгаагаар 1289 онд Юань гүрнийг үүсгэн байгуулсан Хубилай хааны зарлигаар “Хориотой хот”-ыг анх үүсгэн байгуулж, усан суваг татан далайтай холбож түүнээс өмнө түүхийг аль ч үедээ ямар ч эв нэгдэлгүй хэд хэдэн улс болон оршиж байсан хятадуудад үе үеийн эзэн хаад нь залран суух дорнын гайхамшигтай хотыг босгож өгсөн хэмээн үзсэн билээ. Өөрөөр хэлбэл, тал нутгийн нүүдэлчин монголчууд Хятадын гайхамшгийг бүтээн цогцлоож өгсөн хэмээн итгэлтэйгээр мэдэгдсэн юм. Солонгосын залуу найруулагч Ким өөрийн кинондоо хятадууд “Хориотой хот”-ыг өөрийн хаадын суу бүтээл хэмээн үздэгийг баримтаар няцааж, Чингис хаан их цэргээ аван Алтан улсад дайлаар орж ирэхдээ Бээжин хотыг шатаан түймэрдэж бараг газартай тэгшилсний улмаас Алтан улсын хаан түр зуур найрамдсаныхаа дараа Кантон руу нийслэлээ шилжүүлэн зугтаасан тухай өгүүлээд “Үүний дараа монголчууд хоёр дахь удаагийн их аян дайнаараа Бээжин хотыг газрын хөрснөөс бүрмөсөн арчсан бөгөөд “Хориотой хот” тэнд байсан бол аль хэдийнэ балгас болон нурж устаад үгүй болох учиртай” гэсэн байв. 

Нээрээ ч одоо эргэн санахад 1219 онд Хорезмын султаны явуулсан элч Чингис хаантай уулзахаар Бээжин хотод ирсэн тухай тэмдэглэлдээ “Хотын гуу жалга болгонд хятад иргэдийг алаад дүүргэж орхисон, мөн хотын томоохон барилгууыг шатаан устгасан байлаа” гэж бичсэн байдаг. Эндээс харахад л “Хориотой хот” тэр үед Бээжинд байгаагүй харин Чингис хааны ач хүү Хубилай хожим нь Дайду гэж нэрийдёсэн их нийслэлдээ үүсгэн байгуулсан нь тодорхой болж байгаа юм. Нэгэнт Чингис хааны их цэрэг Бээжинг хоёр удаа эзлэн түймэрдэж галдан шатаасан учраас “Хориотой хот” өмнө нь тэнд байсан бол аль хэдийнэ монгол цэргийн хөлд устаж үгүй болох нь хэнд ч тодорхой зүйл. 

Тэгэхээр Хятадын түүхчид их цагаан хэрэмтэй нас чацуу хэмээн үздэг “Хориотой хот” нь монголчуудын санаачилгаар тэдний хурааж хуримтлуулсан их хөрөнгөөр боссон уран барилга болох нь ойлгомжтой болж байгаа юм. Ганц солонгосчууд энэ сэдвийг хөндөж байгаа биш Японы түүхчид найруулагчид ч бас үүнийг хөндөж, бас л кино хийсэн билээ. Японы баримтат киноны найруулагчид Египетийн нийслэл Каир хотын ойролцоох булшнаас 1300 оны үед хамаарах Хятадын шаазан ваарнуудыг ухаж гаргах үед бөөрөн дээр нь Хубилай хааны ан ав хийж буй зураг, мөн “Хориотой хот”-ын давхар хаалганы зураг тодоос тодхон гарсан байсныг баримт болгон дурьдаж байгаа юм. 

Тухайн үед монголчууд Хятадын усан цлотыг дэлхийд хамгийн алдартай флот болгон хувиргаж чадсан учраас Хубилайн худалдаачид 13 метрийн өбргөн 28 метрийн урттай ёроол нь цоорсон ч огт живдэггүй Юань гүрний хөлөг онгоцоор Энэтхэгийн далайг гатлан Египетийн мамлюк улсад очиж байсан нь дээрх олдвороос тодхон харагдаж байна. Япон, Солонгосын киноны найруулагчид эдүгээ Бээжингийн голт зүрх болон оршиж, Хятадын үе үеийн хаадын үүх түүхийг гэрчлэн хамгаалагдаж буй “Хориотой хот”-ын тухай ийм сонирхолтой асуудал хөндөн тавьж байгаа нь бидний хувьд анхаарахгүй өнгөрөхийн аргагүй үйл явдал билээ. Бидний өмнөөс гадаадын уран бүтээлчид ийнхүү дуугарч “Хятадын үе үеийн хаадын ордон болох “Хориотой хот” нь 13-р зууны үеийн монголчуудын орхиод явсан өмч хөрөнгө юм” хэмээн дурьдсан нь өвөг дээдсээрээ бахдах сэтгэлийг өөрийн эрхгүй төрүүлж байна. Эртний түүхий гэрч баримтыг гадныхан гарган ирж байна гэхээр Монголын түүх судлаачдын өмнөөс ичмээр санагдана. 

Манжийн хаадын бүтээж барьсан ордон эсвэл Хятадын Цин гүрний уран барилгын үлдэгдэл хэмээн манайхны тайлбарладаг Хятадын “Хориотой хот” яг үнэндээ бидний өвөг дээдсийн Хятадад үлдээсэн өмч хөрөнгө гэдгийг дэлхий ийнхүү эхнээсээ ойлгож эхлээд байна. Тиймээс Бээжинд очсон хэн ч бай “Хориотой хот” руу орохдоо хятадуудын авъяас чадал, арга ухааныг бишрэн гайхах бишү харин өвөг дээдсийн минь бүтээж үлдээсэн их өмч хөрөнгө юм шүү гэсэн бахархах сэтгэлийг тээж орох нь зүйтэй. Ер нь “Хориотой хот”-ын бүх үүх түүхийг ул суурьтай нарийвчлан судлаад ЮНЕСКО-д хандан “Монголын харьд үлдээсэн биет соёлын өв” хэмээн бүртгүүлэхэд ч болохгүй гэх газаргүй. Бас нэгэн түүхийн сурвалжинд 1260 онд Хубилай ширээнд залран Монголын Эзэнт Гүрний хаан болсон байна. 

Тэрбээр 1271 онд Юан улсыг байгуулснаар Хойд Өмнөд Хятадыг нэгтгэн Монголын Эзэнт гүрний хэсэг болгожээ. Дайду хотын зохион байгуулалтын талаар Хубилай Хааны ордонд олон жил амьдарсан Италийн худаалдаачин Марко Поло нилээн бичиж үлдээсэн байдаг. Тэрбээр бичихдээ, Дайду хот нь өргөн гудамууд нарийн гудамжуудтай огтолцолсон энгийн зохион байгуулалттай хэмээн дурьдаж цэлмэг өдөр хотыг нэг өнцөгнөөс нь нөгөө хүртэл харж болдог тухай бичсэн байдаг. Дайду хотын төвд Хубилай хаан өөрийн ордонг бариулж, хотын хойд хэсэгт хаад ноёдын ан хийж зугаалахад зориулсан задгай тал бүхий байгалийн газартай байсан бөгөөд Хятадын зураач Лю Гуандао энд хаан ан агнаж буй зургийг зурсан нь эдүгээ Тайваны нийслэл Тайпэй хотын Хааны Ордон-музейд хадгалагдаж буй. 

Хубилай Хааны ордонд хүн орохыг хориглодог тул “Хориотой хот” хэмээн нэрлэж гадуур нь өндөр хашаагаар халхалж усан шуудуй татан аливаа хүн амьтан ороход тун бэрхшээлтэй болгосон аж. Энэ хотын гол дунд хиймэл нуур бий болгож, хятад барилгуудаас гадна монгол хаад энд нүүдлийн гэр асар майхан босгож гэрт амьдардаг байсан гэсэн мэдээ байдаг.

]]>

Түүх судлаач, эрдэмтэн, доктор хэмээн цээжээ дэлддэг нөхдийн дуугарч чаддаггүй нэгэн сэдвийг саяхнаас Япон, Солонгосын телевизийн найруулагчид сөхөн тавьж эхлээд байна. Энэ бол Хятадын нийслэл Бээжингийн ганц бахархал, Нанхиадын үүх түүхтэй холбоотой бүх цаг үеийн түүхэн киноны зурганд яруу тодоор буудаг цорын ганц газар болсон “Хориотой хот-”ын тухай сэдэв юм. 

Манай түүх судлаачид Хятадын хаант гүрний үеийн бахархал, Нанхиадын түүхийн чимэг төдийгүй дэлхий нийтэд Дорно дахины нэрийн хуудас болсон “Хориотой хот”-ын талаар хоёр байр суурь илэрхийлдэг юм. Эхнийх нь “Хориотой хот” бол бараг Цин гүрнийг үүсгэн байгуулсан Ши Хуанди эх суурийг нь тавьсан луут төрийн билгэдэл болсон туурь балгас хэмээн үздэг юм билээ. 

Тан гүрэн улмаар Зүрчидийн Алтан улсын хаад “Хориотой хот”-ыг бүрмөсөн гүйцээж дуусгасан гэдэг юм. Тэгвэл өөр судлаачид нь “Хориотой хот”-ыг 17 дугаар зууны дунд үеэс эхлэн Хятадыг ноёрхон захирсан манж угсааны хаад анх үүсгэж санаачлан бариулж дуусгасан гэдэг эх сурвалжтай санал нийлж буйгаа илэрхийлдэг юм. Харин Хятадын түүхчид бол “Хориотой хот”-ын анхны шавыг Цинь Ши Хуанди тавьсан гэж үздэг бөгөөд уг түүхэн барилгын нас нь Хятадын их цагаан хэрэмтэй чацуу хэмээн мэтгэдэг билээ. Манай түүхчид яахын аргагүй Хятадын түүх шастир болон Тайванийн түүхчдийн үзэл баримтлалыг сохроор даган мөрдөж байгаа нь эндээс харагддаг юм. Тэгвэл саяхан Япон болон Солонгосын залуу найруулагчдын бүтээсэн түүхэн баримтат кинонд “Хориотой хот”-ын гарал үүсэл, үүх түүхийг хятадуудын үздэгээс тэс өөр өнцгөөс зоригтой хөндөж чадсан байна.

Тэдний үзэж байгаагаар 1289 онд Юань гүрнийг үүсгэн байгуулсан Хубилай хааны зарлигаар “Хориотой хот”-ыг анх үүсгэн байгуулж, усан суваг татан далайтай холбож түүнээс өмнө түүхийг аль ч үедээ ямар ч эв нэгдэлгүй хэд хэдэн улс болон оршиж байсан хятадуудад үе үеийн эзэн хаад нь залран суух дорнын гайхамшигтай хотыг босгож өгсөн хэмээн үзсэн билээ. Өөрөөр хэлбэл, тал нутгийн нүүдэлчин монголчууд Хятадын гайхамшгийг бүтээн цогцлоож өгсөн хэмээн итгэлтэйгээр мэдэгдсэн юм. Солонгосын залуу найруулагч Ким өөрийн кинондоо хятадууд “Хориотой хот”-ыг өөрийн хаадын суу бүтээл хэмээн үздэгийг баримтаар няцааж, Чингис хаан их цэргээ аван Алтан улсад дайлаар орж ирэхдээ Бээжин хотыг шатаан түймэрдэж бараг газартай тэгшилсний улмаас Алтан улсын хаан түр зуур найрамдсаныхаа дараа Кантон руу нийслэлээ шилжүүлэн зугтаасан тухай өгүүлээд “Үүний дараа монголчууд хоёр дахь удаагийн их аян дайнаараа Бээжин хотыг газрын хөрснөөс бүрмөсөн арчсан бөгөөд “Хориотой хот” тэнд байсан бол аль хэдийнэ балгас болон нурж устаад үгүй болох учиртай” гэсэн байв. 

Нээрээ ч одоо эргэн санахад 1219 онд Хорезмын султаны явуулсан элч Чингис хаантай уулзахаар Бээжин хотод ирсэн тухай тэмдэглэлдээ “Хотын гуу жалга болгонд хятад иргэдийг алаад дүүргэж орхисон, мөн хотын томоохон барилгууыг шатаан устгасан байлаа” гэж бичсэн байдаг. Эндээс харахад л “Хориотой хот” тэр үед Бээжинд байгаагүй харин Чингис хааны ач хүү Хубилай хожим нь Дайду гэж нэрийдёсэн их нийслэлдээ үүсгэн байгуулсан нь тодорхой болж байгаа юм. Нэгэнт Чингис хааны их цэрэг Бээжинг хоёр удаа эзлэн түймэрдэж галдан шатаасан учраас “Хориотой хот” өмнө нь тэнд байсан бол аль хэдийнэ монгол цэргийн хөлд устаж үгүй болох нь хэнд ч тодорхой зүйл. 

Тэгэхээр Хятадын түүхчид их цагаан хэрэмтэй нас чацуу хэмээн үздэг “Хориотой хот” нь монголчуудын санаачилгаар тэдний хурааж хуримтлуулсан их хөрөнгөөр боссон уран барилга болох нь ойлгомжтой болж байгаа юм. Ганц солонгосчууд энэ сэдвийг хөндөж байгаа биш Японы түүхчид найруулагчид ч бас үүнийг хөндөж, бас л кино хийсэн билээ. Японы баримтат киноны найруулагчид Египетийн нийслэл Каир хотын ойролцоох булшнаас 1300 оны үед хамаарах Хятадын шаазан ваарнуудыг ухаж гаргах үед бөөрөн дээр нь Хубилай хааны ан ав хийж буй зураг, мөн “Хориотой хот”-ын давхар хаалганы зураг тодоос тодхон гарсан байсныг баримт болгон дурьдаж байгаа юм. 

Тухайн үед монголчууд Хятадын усан цлотыг дэлхийд хамгийн алдартай флот болгон хувиргаж чадсан учраас Хубилайн худалдаачид 13 метрийн өбргөн 28 метрийн урттай ёроол нь цоорсон ч огт живдэггүй Юань гүрний хөлөг онгоцоор Энэтхэгийн далайг гатлан Египетийн мамлюк улсад очиж байсан нь дээрх олдвороос тодхон харагдаж байна. Япон, Солонгосын киноны найруулагчид эдүгээ Бээжингийн голт зүрх болон оршиж, Хятадын үе үеийн хаадын үүх түүхийг гэрчлэн хамгаалагдаж буй “Хориотой хот”-ын тухай ийм сонирхолтой асуудал хөндөн тавьж байгаа нь бидний хувьд анхаарахгүй өнгөрөхийн аргагүй үйл явдал билээ. Бидний өмнөөс гадаадын уран бүтээлчид ийнхүү дуугарч “Хятадын үе үеийн хаадын ордон болох “Хориотой хот” нь 13-р зууны үеийн монголчуудын орхиод явсан өмч хөрөнгө юм” хэмээн дурьдсан нь өвөг дээдсээрээ бахдах сэтгэлийг өөрийн эрхгүй төрүүлж байна. Эртний түүхий гэрч баримтыг гадныхан гарган ирж байна гэхээр Монголын түүх судлаачдын өмнөөс ичмээр санагдана. 

Манжийн хаадын бүтээж барьсан ордон эсвэл Хятадын Цин гүрний уран барилгын үлдэгдэл хэмээн манайхны тайлбарладаг Хятадын “Хориотой хот” яг үнэндээ бидний өвөг дээдсийн Хятадад үлдээсэн өмч хөрөнгө гэдгийг дэлхий ийнхүү эхнээсээ ойлгож эхлээд байна. Тиймээс Бээжинд очсон хэн ч бай “Хориотой хот” руу орохдоо хятадуудын авъяас чадал, арга ухааныг бишрэн гайхах бишү харин өвөг дээдсийн минь бүтээж үлдээсэн их өмч хөрөнгө юм шүү гэсэн бахархах сэтгэлийг тээж орох нь зүйтэй. Ер нь “Хориотой хот”-ын бүх үүх түүхийг ул суурьтай нарийвчлан судлаад ЮНЕСКО-д хандан “Монголын харьд үлдээсэн биет соёлын өв” хэмээн бүртгүүлэхэд ч болохгүй гэх газаргүй. Бас нэгэн түүхийн сурвалжинд 1260 онд Хубилай ширээнд залран Монголын Эзэнт Гүрний хаан болсон байна. 

Тэрбээр 1271 онд Юан улсыг байгуулснаар Хойд Өмнөд Хятадыг нэгтгэн Монголын Эзэнт гүрний хэсэг болгожээ. Дайду хотын зохион байгуулалтын талаар Хубилай Хааны ордонд олон жил амьдарсан Италийн худаалдаачин Марко Поло нилээн бичиж үлдээсэн байдаг. Тэрбээр бичихдээ, Дайду хот нь өргөн гудамууд нарийн гудамжуудтай огтолцолсон энгийн зохион байгуулалттай хэмээн дурьдаж цэлмэг өдөр хотыг нэг өнцөгнөөс нь нөгөө хүртэл харж болдог тухай бичсэн байдаг. Дайду хотын төвд Хубилай хаан өөрийн ордонг бариулж, хотын хойд хэсэгт хаад ноёдын ан хийж зугаалахад зориулсан задгай тал бүхий байгалийн газартай байсан бөгөөд Хятадын зураач Лю Гуандао энд хаан ан агнаж буй зургийг зурсан нь эдүгээ Тайваны нийслэл Тайпэй хотын Хааны Ордон-музейд хадгалагдаж буй. 

Хубилай Хааны ордонд хүн орохыг хориглодог тул “Хориотой хот” хэмээн нэрлэж гадуур нь өндөр хашаагаар халхалж усан шуудуй татан аливаа хүн амьтан ороход тун бэрхшээлтэй болгосон аж. Энэ хотын гол дунд хиймэл нуур бий болгож, хятад барилгуудаас гадна монгол хаад энд нүүдлийн гэр асар майхан босгож гэрт амьдардаг байсан гэсэн мэдээ байдаг.

]]> ШИНЭ НОМ: Америкт амьдрах урлаг https://serune.mn/read/278 https://serune.mn/read/278 Б.Алтанхуяг Mon, 09 Jan 2023 14:18:44 +0800

Ном бүхэн өөрийн гэсэн түүхтэй. Уг түүх нь хэн нэгнийх эсвээс хэн нэгний тухай өгүүлсэн хувь уран бүтээлчийнх байж болно. Зарим нь эртний их хотууд, тэндээс олдсон өнөө цагийн ой дурсамжийн тухай байдаг. Харин зохиолч Б.Аззаяагийн “Америкт амьдрах урлаг” ном нь ойн дурсамжаас гадна аж төрөх хэв маягийн тухай бүтээл юм. 

]]>

Ном бүхэн өөрийн гэсэн түүхтэй. Уг түүх нь хэн нэгнийх эсвээс хэн нэгний тухай өгүүлсэн хувь уран бүтээлчийнх байж болно. Зарим нь эртний их хотууд, тэндээс олдсон өнөө цагийн ой дурсамжийн тухай байдаг. Харин зохиолч Б.Аззаяагийн “Америкт амьдрах урлаг” ном нь ойн дурсамжаас гадна аж төрөх хэв маягийн тухай бүтээл юм. 

Тэрээр Америкт Бизнесийн удирдлагын чиглэлээр магистр хамгаалсан агаад эл номыг бичих санаа нь тус оронд очсон цагаас л эхлэлтэй гэнэ. Дэлхийн ихэнх хүний эрх чөлөөний бэлгэдэл болсон тус хотод “Монгол – Англи толь бичиг”, харилцан ярианы товхимлууд цүнхлээд л очиж байв. Гэвч бодит ахуйд бусадтай ойлголцоход тэдгээр жижиг товхимлууд тодорхой шаардлага хангаж чадсангүй. Иймдээ ч Америкт ямар байдаг тухай, хэрхэн аж төрөх талаар бодит орчин нөхцөлтэй уялдсан гарын авлага хэрэгтэй гэдгийг ойлгожээ. Үүнээс хойш найман жилийн хугацаанд англи хэлээ сайжруулж, сургуулиа амжилттай дүүргэн магистраа ч хамгаалжээ. 

Мөнхүү Америкт ажиллаж, амьдарсан олон жилийн туршлагаасаа бусдад хэрэгтэйг нь хүргэж, уг бүтээлээ бичихийн тулд хагас жилийг номын ажилд зарцуулсан байна. 




Номд “виз” мэдүүлэхээс өгсүүлээд хил дээр асуух асуулт, Америкт очсоны дараа байр, сургууль, бичиг баримт зэргийг авахад хэрэглэдэг харилцан ярианууд багтжээ. Тус хэсгийн ярианууд англи хэлээр буй. Та эдгээрийг сурах бичгийн номын дүрмийн хэсгээс олж уншихгүй. Учир нь тэдгээр харилцан яриа энгийн үг хэллэгээс гадна бодит амьдралын зөв хуулбар учраас тэр. 

Энэ бол америкт амьдрах тухай ном. Хаа нэгтээ амьдрахаас гадна бидний оршин буй нь заримдаа аливааг таньсан, ойлгосон, үргэлжлүүлэн эрж хайсан урлагийн бодомжууд дунд орших шиг санагддаг. Тиймээс ч номын нэрнээс эл бүтээлийн агуулга тодорхойлогдоно. 



]]>

Ном бүхэн өөрийн гэсэн түүхтэй. Уг түүх нь хэн нэгнийх эсвээс хэн нэгний тухай өгүүлсэн хувь уран бүтээлчийнх байж болно. Зарим нь эртний их хотууд, тэндээс олдсон өнөө цагийн ой дурсамжийн тухай байдаг. Харин зохиолч Б.Аззаяагийн “Америкт амьдрах урлаг” ном нь ойн дурсамжаас гадна аж төрөх хэв маягийн тухай бүтээл юм. 

Тэрээр Америкт Бизнесийн удирдлагын чиглэлээр магистр хамгаалсан агаад эл номыг бичих санаа нь тус оронд очсон цагаас л эхлэлтэй гэнэ. Дэлхийн ихэнх хүний эрх чөлөөний бэлгэдэл болсон тус хотод “Монгол – Англи толь бичиг”, харилцан ярианы товхимлууд цүнхлээд л очиж байв. Гэвч бодит ахуйд бусадтай ойлголцоход тэдгээр жижиг товхимлууд тодорхой шаардлага хангаж чадсангүй. Иймдээ ч Америкт ямар байдаг тухай, хэрхэн аж төрөх талаар бодит орчин нөхцөлтэй уялдсан гарын авлага хэрэгтэй гэдгийг ойлгожээ. Үүнээс хойш найман жилийн хугацаанд англи хэлээ сайжруулж, сургуулиа амжилттай дүүргэн магистраа ч хамгаалжээ. 

Мөнхүү Америкт ажиллаж, амьдарсан олон жилийн туршлагаасаа бусдад хэрэгтэйг нь хүргэж, уг бүтээлээ бичихийн тулд хагас жилийг номын ажилд зарцуулсан байна. 




Номд “виз” мэдүүлэхээс өгсүүлээд хил дээр асуух асуулт, Америкт очсоны дараа байр, сургууль, бичиг баримт зэргийг авахад хэрэглэдэг харилцан ярианууд багтжээ. Тус хэсгийн ярианууд англи хэлээр буй. Та эдгээрийг сурах бичгийн номын дүрмийн хэсгээс олж уншихгүй. Учир нь тэдгээр харилцан яриа энгийн үг хэллэгээс гадна бодит амьдралын зөв хуулбар учраас тэр. 

Энэ бол америкт амьдрах тухай ном. Хаа нэгтээ амьдрахаас гадна бидний оршин буй нь заримдаа аливааг таньсан, ойлгосон, үргэлжлүүлэн эрж хайсан урлагийн бодомжууд дунд орших шиг санагддаг. Тиймээс ч номын нэрнээс эл бүтээлийн агуулга тодорхойлогдоно. 



]]> ШИНЭ ЕРТӨНЦИЙН ЗҮҮД https://serune.mn/read/252 https://serune.mn/read/252 Б.Алтанхуяг Thu, 05 Jan 2023 14:14:43 +0800 “Дин тосгоны зүүд” бол Хятадын орчин үеийн уран зохиолоос гадаад ертөнцөд хамгийн ихээр алдаршсан Кан Шүйгийн "Frontier"-той адил зиндаанд яригдаж, барууны ертөнцийн судлаачдын анхаарлыг татаж, дорнын уран зохиол сонирхогч залуус уран зохиолын лекц дээр олноороо жишээ болгон хэлэлцдэг бүтээл. 


]]>

A sorrowful but captivating novel about the price of progress
in modern China. The book, which was censored in that country,
builds to an act of violence that resonates with
the impact of Greek tragedy or Shakespearean drama.

KIRKUS

Дэгс гарчиг оноочихсон мэт санагдаж магадгүй. Гэвч уг романы сүүлчийн бүлэг, ерөөс хүний оршихуйн олон талт бодомжуудыг ухамсарлахуйн түвшинд бодитой нээсэн зэргийг аваад үзвэл тийм ч дэгсдүүлсэн хэрэг биш болно.

Туурвил зүйн хувьд болоод сэтгэл зүйн реализмын төрөл зүйлийн хувьд аваад үзсэн ч Хятадын уран зохиолд нийгмийн харилцаа, тэдгээрт оролцож буй дүр болгоныг Достоевскийн адил бодитойгоор нээсэн зохиол бол Цао Сюэцинийн “Улаан асрын зүүд” юм. Үүнээс хойш Хятадын орчин үеийн уран зохиол хүртэл нийгэм дэх дүрүүдийн эмгэнэлээр эрхэм дээд чанар, хүний оршихуйн тухай хөндсөн бүтээл ерөөс төрөөгүй хэмээн судлаачид дүгнэдэг. Мэдээж хятад шиг оронд агуу туурвилууд бичигдсэн даруйдаа харанхуй нүхэнд шатаж, зарим нь олон зууны салхи, бороо, анир чимээгүйг шарласан хуудсандаа шингээн зохиогчийнхоо адил хэнд ч үл мэдэгдэх хувь заяаг олсон ч байж мэднэ. Ямартаа ч улс гүрэн болгонд өөрт нь чин хайртай, чин үнэнч суутнууд төрдөг аж. Тэд яг л Цао Сюэциний “Улаан асрын зүүд” гучин жилийн турш ардын дунд гараас гарт дамжигдан уншигдаж байсан шиг тийм шидээвэрийг эх орондоо зориулсан байдаг. Тэдний нэг бол Ян Лянкөгийн “Дин тосгоны зүүд” роман. Харин энд Цао Сюэцинийг зориуд дурдсан нь түүнээс өмнөх хятад зохиолуудад зүүднээс илүүтэй домгийн баатрууд л гол дүр байсантай холбоотой билээ.

“Дин тосгоны зүүд” бол Хятадын орчин үеийн уран зохиолоос гадаад ертөнцөд хамгийн ихээр алдаршсан Кан Шүйгийн "Frontier"-той адил зиндаанд яригдаж, барууны ертөнцийн судлаачдын анхаарлыг татаж, дорнын уран зохиол сонирхогч залуус уран зохиолын лекц дээр олноороо жишээ болгон хэлэлцдэг бүтээл. Кан Шүйгийн романы үйл явдал Пэббле хэмээх нууцлаг хотод хөвөрдөг бол Ян Лянкөгийнх харин Дин тосгонд өрнөнө. Кан Шүй нэгэнтээ эл гоц туурвилынхаа амьтад, хүмүүсийн харилцаанаас гадуур зохицуулагдах байгалийн хатуу хууль, нууцлаг, зөн совинлог шинж, зүүднийх мэт ээдрээт өгүүлэмжүүдийн тухайд “Би зүгээр суугаад л бичлээ. Юу ч бодоогүй” хэмээсэн удаатай. Тэрээр ерөөс уран зохиолыг, тэр тусмаа роман хэмээх нүсэр байгууламжид бүтэц хамаагүй, хэмжээ нь урт, богино аль нь ч бай түүнд ялгаагүй гэж дүгнэсэн удаатай. Харин Ян Лянкөгийн Дин тосгонд өрнөх үйл явдлууд эхнээсээ л тодорхой бүтэц, дэс дараалал, өөрийн гэсэн зүүдтэй ба “Fourth Estate” сэтгүүлийн 2011 оны дугаарт онцлон өгүүлсэн шиг улс төрийн бараан хошигнол, эрх мэдэлтнүүдийн шийдвэрийг эрс шийдэмгий буруушаасан аяс нь Камю маягийн оршихуйн саарал егөөдөл, Кафка маягийн хүнд дарамтыг дүрүүддээ оноосон байна.


ХҮҮРНЭГЧИЙН ТУХАЙ ОНОЛ

“Аав аа, унтахгүй юм уу. Энэ шөнө та энэ өрөөнд унтаж юу зүүдэлмээр байна, түүнийгээ зүүдэл. Хүү нь таныгаа ачилж хайрлая л гэж санасан юм шүү хэмээвэй”
“Дин тосгоны зүүд”, 302-р тал

Романыг хүүрнэж буй өгүүлэгч буюу Дин овогтны удам залгагчдын нэг арван хоёр настай балчир хүү газраас улаан лооль олж идээд хордож үхдэг. Тиймээс романы хүүрнэгч аль эрт талийж одсон бяцхан хүү болж таарна. Энэ нь романд гарах олон зуун мянган үхлийн эхнийх хийгээд яван явсаар эцсийн үхэлтэй холбогдох, нэг ёсондоо Дин тосгонд зориулж буй өргөл байлаа. Барууны зарим судлаачид үүнийг нь хэт хийсвэр, шинэ санааг чухалчлах гэсэн оролдлого, гоц туурвилдаа гаргасан ноцтой алдаа зэргээр шүүмжилсэн нь бий. Зарим нь “Түүн шиг чадварлаг хүүрнэлчид үхсэн хүүгийн сүнсний тусламж хэрэггүй” гэсэн ч удаатай. Гэвч Ян Лянкөгийн тус романы хүүрнэгч булшин дотроосоо л энэ бүхнийг хүүрнэх шаардлагатай нь гол баатар Дин Шүйяний зүүд болоод Дин Хуйгийн үхэлтэй холбогдох тайлбарыг уншигчдаас нэхэх учир буруутгах аргагүй санагдана. Учир нь зохиогч эхнээсээ л Дин тосгоны иргэд рүү дайсагнасан өнгө аясаар үлээж байгаа хэрэг шүү дээ.

Романы “Хэлмэл VII”-гийн гуравдугаар бүлэгт Дин Хуй нэгэнтээ талийж одсон хүүгээ өөр тосгоны унаж, татдаг эмэгтэйн нөхөр болгохоор ярьж тохиролцсон байдаг. Үхэгсдийг хооронд нь гэрлүүлэх заншил, магадгүй амьдаас илүү үхлийн ёсыг хамгийн сайнаар гүйцэлдүүлэхийн тулд тосгоны бүх модыг тайрч авс болгох зэрэг эдгээр ёсон гадаад уншигчдын хувьд байж боломгүй, хятад хүнээс гарах, хятад зохиолчийн л бодож олох эсхүл тэдний  амьдралд агаар амьсгалахаас үнэ цэнтэй зүйл болон хувирах этгээд гэхээс илүүтэй бодит үйл мэтээр өгүүлэмжийн санааг дан утгаар нийтгэсэн нь шинэлэг сэтгэгдэл төрүүлсэн байж болно. Гэхдээ хамгийн гол нь бүхий л үйл явдал, хүүгийн үхэл, үхсэний дараах хүүрнэлийг Дин өвгөний зүүд болгон хувиргах арга, тэндээс тосгонд болж буй бодит үйл явдлуудтай эл зүүдийг чадамгай холбох зохиолчийн уран санаа нь булшнаас хүүрнэгчийн талаарх судлаачдын бүхий л сөрөг бодлуудыг тас цохин няцаах боломжтой.


АМЬСГАЛЖ БУЙ ТАМ



“Үхэл Дин тосгоныг, ойр хавийн гацаа тосгодыг ч
нүдгүй шөнө мэт нөмрөв”.
“Дин тосгоны зүүд”, 17-р тал

Янь Лянкө Хятадын Хэнань мужийн Сүн хошууны ядуу гэр бүлд төрсөн тул санхүүгийн асуудлаас үүдэлтэйгээр их сургуулийн хаалга түүний өмнө дангинатал түгжээтэй байлаа. Тиймээс ч армид элсэв. Магадгүй түүний “Баяр баясгалан”, “Lenin’s Kisses” болоод өгүүлэн буй “Дин тосгоны зүүд” романуудад ажиглагддаг улс төрийн бодлогын эсрэг анхдагч санаа сэдэл, бүрэн гүйцэд нээгдсэн утопи, өгүүлэмжийн дотоод агуулга, агуулга доторх санаа зэрэг нь тухайн үеэс л биежиж эхэлсэн болов уу гэмээр санагддаг. Учир нь тэр ард болсныхоо дараа өөрийн тууж, богино төрлийн хүүрнэлүүдээ бичиж эхэлсэн юм.

Үй Хуагийн “Цусаа худалдсан тэмдэглэл” амьдрахуйн төлөөх тэмцэл, асаад дууссан шүдэнзний модыг дарьтай дахин хавирахад ид шидийнх л баймаар хүчээр гал авалцдаг шиг бол “Дин тосгоны зүүд” ямагт тэр оршихуйн эсрэг чиглэгдсэн, улс төрөөс явуулсан бодлого нь ард түмний цэцэглэн хөгжих үндэс бус нийтээр гааруулсан өвчний суурь болж өгснийг ний нуугүй илчилсэн байдаг. Зохиол бүтээлийг нь засгийн газраас цензурт оруулан цавчиж, гадаад паспорт авах, хилийн дээс алхах эрхийг нь гурван жилээр хориглож ахуй тэр л үеүдээс хойш Ян Лянкө үзэл бодолдоо бат зогсож, нууцгүй үнэнийг “Хаан шалдан байна” гэж орилдог хүү шиг хашхиран хэлсний хамгийн тод цуурай нь эл роман билээ.

Мэдээж нууж хаах, ичиж нэрэлхэх зүйл огт биш гэдгийг зохиогч ухамсарласан. Тэр тусмаа уран зохиолын тухайд бүр ч зоригтой, илэн далангүй байхыг чухалчилсан юм. Хайртай эх оронд нь бүтээлийг нь хориглоно гэдэг уран бүтээлчийн бодол санааг манантуулж, өдөр бүр дурлан бичдэг эх хэлийг нь мартуулсантай адилтгаж болмоор зүйл. Тиймээс ч романд өгүүлэгдэх Дин тосгоны иргэдийг тэрээр оршин буй ганцхан тамд л байхаар бүтээжээ. Өөр там гэж тэнд үгүй. Учир нь романы туршид хөврөх “үхэл” нэг ёсондоо тайвшралын бэлгэдэл болдог. Үхэл нь дүрүүддээ тайтгарал, тайвшралыг өгдөг. Тэд тахлын тухай, овог удмынхаа тухай, Дин тосгоны тухай, Дин Хуй, Дин багш, авсны тухай ч элдэв мэтгэлцээнд оролцолгүй ердийн амгалан төрхийг л олно. Харин үлдэж буй хүмүүс халдвар авсан, эс авсан эсэхээс шалтгаалан амьсгалж буй тамдаа үлддэг. Тиймээс ч тэд бусдыг дээрэлхэх, тачаалдаа захирагдах, хулгайлах, доромжлох, хууран мэхлэх бүрэн боломжтой хэвээрээ байна. Харин түүн дотор Дин Лянь, Линьлинь хоёрын хайр сэтгэл, үхлийн өмнөх оройн өгүүлэмж, харилцан яриа, Дин багш Линьлиний торгон хүрмийг Жал Дэчуаны эхнэрт өгөх зэргээс авахуулаад хүн хоорондын халуун дулаан харилцааны илэрхийллийг тосгоныхны авс урлахын төлөө тосгоны моддыг тайрч дуусгах хүйтэн чанартай эсрэгцүүлэн гаргасан юм. 

Түүн дотуур Дин өвгөний зүүд үйл хэргийг холбосон, урьдчилан мэдсэн, зөн совингийн шинжтэйгээр урсаж нэг явдлыг нөгөө рүү хөтлөх ба тэгснээр уг романд гарч буй бүхэн эмгэнэлт явдал уу эсвээс үхэл бүр романы төгсгөлд өгүүлсэн шиг шинэ ертөнц бүрэлдэхэд зориулагдсан жижигхэн өргөл төдий юу гэдгийг ялгахад хэцүү болно. Аливаа зохиомол ертөнцөд муу бүхэн шийтгэгддэг. Гэтэл бодит ахуйд олон зуун мянган хүний цусаар газар чийгтэн дэвтэж, тэд навчис хагдрах адил толгой дараалан үхэж, эцэст нь цэцэглэн хөгжиж байх шиг... Дин овогт, Дин тосгон л энэ тамд амьсгал хураасангүй.


ХОЁР ЕРТӨНЦИЙН ЦУУРАЙ

 

“Хойдын орны тайзан дээр дуулахаар тийн одов”.
“Дин тосгоны зүүд”, 58-р тал

Ян Лянкөгийн “Дин тосгоны зүүд” романы үйл явдал Дин тосгонд өрнөдөг бол “Lenin’s Kisses” роман нь зөвхөн эрэмдэг хүмүүс төрдөг Шоухуо тосгоноос циркийн баг бүрдүүлж буйгаар эхлэл хэсэгт өгүүлдэг. Хотын дарга нь аялал жуулчлал хөгжүүлэхийн тулд Лениний цогцос худалдан авахаар болсон тул эрэмдэг хүмүүс циркийн аялан тоглолт хийхээр болно. Үүнээс үзвэл “Дин тосгоны зүүд” романы булшнаас хүүрнэгч, халдвар авснаар яр шарханд баригдсан иргэд, Шоухуо тосгоны эрэмдэгүүд зэрэг зохиолчийн доторх ард иргэдийн төлөөх эмзэглэл, тэдгээрийг хүндхэн нөхцөл рүү чирсэн засгийн газрын буруутай үйлдлийн талаарх дуу хоолой бүтээл бүрд нь ямар нэг хэмжээгээр тусгагдсан нь тодорхой ажиглагдана.

Үүнээс гадна “Дин тосгоны зүүд”-д хоёр өөр ертөнцийн дуу хоолой цуурайлдаг. Нэгдүгээрт романы өгүүлэгч, эрт талийж одсон хүүгийн гэнэн өгүүлэмжтэй гэмээр атлаа заримдаа тэсгэлгүй дур булаам, нэгэн үест зовнил шингэсэн дуу юм. Харин нөгөө талд буюу бодит амьдралын өгүүлэмж дээрх Дин Шүйян өвгөний шаналал тээсэн боловч зоримог, тосгоны цорын ганц ёс суртахуунтай дүрийн хүчирхэг дуу хоолой. Роман ерөнхийдөө энэ хоёр дуу хоолой, тэдгээрээс алсад цуурайлах, үл тасалдах авианаас бүтдэг.

Хүүг тосгоны бага сургуульд оршуулдаг билээ. Тэр л давчуухан газарт булаатай цагаан авсан дотроос хүү энэ бүхнийг хүүрнэж байгаа. Хүүгийн булшлагдсан энэ л сургуульд Дин өвгөн өвчтэй хүмүүсийг тусгаарлах түр эмнэлэг (хоспитал) байгуулж, тосгонд наран мандахаас жаргах хүртэл үлдсэн тоотой хэдэн хоногийг гэрийнхээ шавар тагз ширтэн өнчирч, ганцаардах бус нийтийн хүрээнд жаргалтай үдэх боломжийг олгодог. Дин өвгөн өөрөө удирдагч, хэвлэлийн төлөөлөгч нь болно. Ач хүүгийнх нь нойрсон буй сургуульд байгуулсан тус эмнэлэгийн доторх аз жаргал удахгүй гаарах хээл хахууль, авилга, ямар нэгэн журам, бодит шаардлагад үндэслэгдээгүй захирамжийг Жя Гэнжү, Дин Юүжэн нар эрхэндээ оруулах хүртэл үргэлжилдэг. Гэхдээ үргэлж зөрчилгүй байсангүй. Хоёр хэрэг үүсэж, түүнээс салбарласан том хэрэг шил дараалан манддаг. Энэ бүхнийг харин тоочин нурших хэрэггүй биз ээ.

Тэгээд ч Дин өвгөн бол уг тосгоны авилга, хээл хахуульд автагдсан хамгийн том эрх мэдэлтэн болох төрсөн хүү, Дин Хуйтай тулалдаж зүрхлэх цорын ганц эр зоригтон юм. Тэр уг алхмаа мөн л тус сургуульд болох үхлийнхээ өмнө сүүлчийн дуугаа дуулж буй Ма Шяньлиний тоглолтын үеэр харуулдаг. Мөн тус роман тэр чигтээ зөвхөн Дин Шүйян өвгөний л зүүд мэт санагдана. Харин тэдгээр зүүдний тухай бичиглэл зарим мөчид хар зөнгөөрөө өвгөнд мэдрэгдэж, романы туршид өөрөө бүтсэн “ЭВ” мэт санагдах тул энд өгүүлэх нь утгагүй болов уу.

Ихэнх томоохон хүүрнэгчийн хэл, бүтцийг тодорхойлогч зүйл ердөө хэдхэн дүрийн оролцоотойгоор өрнөдөг тэр жаягаар “Дин тосгоны зүүд” роман хоёр дуу хоолойноос бүтэж эцсийн зөрчил, туйл, тайлал зэргийг дотор нь багтаасан байна. Тэрхүү дуу хоолойн нэг нь “Намайг авраарай өвөө, намайг авраач өвөө!” гэж зүрх зүсэж, уушги урам орилох бол нөгөөх нь “Та нар сонсож бай. Би бүгдэд чинь баярт мэдээ дуулгая. Би өөрийн том хүү Дин Хуйг алчихлаа” гэх авай.


ЗҮҮД БА ШИНЭ ЭРИН



“Нэгэн удаа Чжоу эрвээхэй болсноор, тэгээд хөгжилтэйгээр
дэвэн дэрвэж явна хэмээн зүүдлэжээ. Харин сэрээд ганц л
зүйлийг ойлгосонгүй. Чжоу эрвээхэй болж зүүдэлсэн бол
эрвээхэй зүүдэндээ Чжоуг үзсэн хэрэг үү?”
“Эртний Хятадын судар”

Тахлын тухай бид хангалттай мэдэх болжээ. Тиймээс зарим өгүүлэмжээс туурвил зүйн этгээд арга барилыг нь ойлгож болох юм. Альберт Камюгийн “Тахал” зохиолын нэгэн адил энэ романд ч мөн халдвар авсан иргэдээ тусгаарлах, тэдний богинохон амьдралд дэм үзүүлэх засаг төрийн бодлогын тухай ч гардаг. Тэрхүү богинохон амьдрал хүнд чухам хэрхэн нөлөөлж буйг Ян Лянкө экзистенциалст зүйрлэл болгон хувиргасан нь барууны судлаач, уншигчдын дунд тус роман дээгүүр түвшинд яригдах нэгэн суурь болж өгсөн юм.

Үүнээс гадна бүлэг бүрийн доторх Дин өвгөний зүүд анхаарал татна. Тэрхүү зүүдийг романд өөр шрифтээр оноож өгсөн нь тун авууштай. Өвгөний зүүдэнд болж буй там тум, хэсэг бусаг гэмээр, заримдаа салангид бус хөврөх энэхүү функц нь бодит ахуйд цааш үргэлжлэх үйл явдал, тэдгээрийн учир шалтгаан, хойшид гарах үр дагаварыг нээж өгнө. Эцсийн үр дүнг нь мэдсэн учраас, зүүдэнд нь тусламж эрэх ачийнхаа дуу хоолойг сонссон өвгөн романы төгсгөлд төрсөн хүүгээ хороочихдог. Зүүдэнд үзэгдсэн хэлэмжийг зөгнөл болгон ашиглаж, дүрүүд тайлалд хөтлөгдөн эцсийн шийдвэрийг гаргадаг сод бүтээлүүд цөөнгүй бий. Харин Дин өвгөний зүүд зөвхөн зөн совингийн шинжээс гадна бодит ахуйтай сүлэлдэж, үйл явдлын учир шалтгааныг нээдэг нь зохиолчийн бодож олсон уран сайхны онцгой, өвөрмөц, шинэлэг илэрхийллүүдийн нэг мөн.

Төгсгөлд ч мөн хүүгээ алсан хэргээр баримчлагдсан Дин өвгөн суллагдаж тосгондоо эргэн ирэхэд олон арван хоног хүлээсэн бороо цутгаж, ган тайлагдаж, халдварт өвчин нэгэнт урсан одож буйгаар сэтгэгдэнэ. “Тосгон гэмээнэ урьдын Дин тосгон хэвээрээ. Гагц хүн зон нь үгүйрэн оджээ”. Өвгөн тосгоны нэг захаас нөгөөг туулан алхаж анх л романы хүүрнэгч буюу ач хүүгээ оршуулсан сургуулийн байранд ирж бөх нойронд дарагддаг. Тэрээр зүүдэнд нь бургасны мөчир барьсан эмэгтэй шавар хутган нуруугаа давуулан шидэхэд жижигхэн шавар хүмүүс бий болж, нүдэнд нь шинэ ертөнц буй болж үзэгдэнэ. Өчнөөн олон үхэл хагацал тохиож, зөвхөн хүн бус байгаль ч мөн үхжиж хоосроод ангасан хөрс нь цусанд нэвширтэл дэвтсэн газар дээр ахин шинэ ертөнц үүсэж байна. Дин тосгон урьдын хэвээрээ. Энэ тосгон ч мөн Маркесийн Маконда, Камюгийн Оранаас ялгаатай нь “БИ” хүний үүрэг, бүтээлийн чухал дүр болж романд оролцдог. Тиймээс л урьдын хэвээрээ оршиж байгаа юм. Гагцхүү тэр моддоо алдаж, хөрсөө үгүйрүүлж, гол мөрөн нь ширгэсэн. Одоо харин бүрэн төрхөндөө дахин хувилж, өвгөний зүүдэнд шинэ хүмүүс төрж байна. Дэвэн дэлхийн нэгээхэн өнцөгт бүхнээс нууцлагдан оршсон нам гүмхэн суурингаас чимээлэх бүх ертөнцийн дууг чагнахуй дор орчин цагийн хятад үлгэр зүүдэндээ уншиж бараад нойрноос сэрэх мэт сэтгэгдэл төрнө.


ЖИЧ:

Уг романыг яруу найрагч, орчуулагч Мө.Батбаяр монгол хэлнээ дуун хөрвүүлж, “Тагтаа паблишинг” хэвлэлийн газраас эрхлэн гаргажээ. Аливаа зохиол бүтээлийг, тэр дундаа уран зохиолыг монгол хэлнийхээ яруу тансагаар унших шиг сайхан нь үгүй. Нөгөөтэйгүүр тухайн зохиол анхлан буусан хэл, аялга дээрээ хэчнээн сайхан уншигдаж болох хэдий ч бид өөрсдийн хэл, сэтгэлгээтэй учир орчуулагдаж болох бүхнийг “монгол хэлнээ” буулгах ёстой. Англи эсвээс хятад дээрээ сайхан мэдрэгддэг, уншигддаг байж болно. Түүнийг нь монгол хэлэнд харь үгээр оноон нэрлэж заншаагүй бол, оноосон нэрийг хэвээр нь үлдээж болох ч бусдыг нь монгол хэл, сэтгэлгээнд буулгах л хэрэгтэй. Заримдаа утга санаанд тохируулан буулгах шинэ хэллэг, яг хэвээр нь хадгалах ёстой шинэ харь үг ч ийм нүсэр байгууламж дотор олноор тохиох нь мэдээж. Тэр хэрээрээ хэл ч өөрөө шинэчлэгдэж, баяжиж байдаг жамтай.

Ямартаа ч нэгэн жишээ аваад үзье. “Дин тосгоны зүүд” романы эхлэлийг англи хэлнээс монголчлох гээд оролдох уу даа.

“Намар орой. Тэнгэрийн хаяанд нар алгуурхан сууна. Галт улаан наран тэртээд суухдаа тэнгэр газрыг тэр чигт нь улайруулна. Орчин тойрны юмсыг час улаанаар бүрхэхэд бүрэнхий залгалаа. Намрын адаг сар гарсан тул гадаа сэрүүхэн болж тосгоны гудамж эль хуль оргино”.

Иймэрхүү л модон орчуулга цааснаа бууж байна. Гэтэл орчуулагч Мө.Батбаяр зохиолын эхлэлийг эх хэлнээс нь ийн хөрвүүлжээ.

“Оройн намрын нэг өдөр, шаргал бүрий нөмөрчээ. Шар бүрий дундах наран Хэнаний дорно хээрт зэсэрч төгрөглөн шингэхдээ тэнгэр, газрыг нэлд нь улаанд сүлнэ. Улаан өтгөрөх тусам бүрий барай болсоор үдэш ирэв. Намар адагшаад, сэрүү хуржээ. Сэрүү хурсан болохоор тосгоны гудмаар сэлгүүцэх хүмүүсийн хөл татарчээ”.

Миний орчуулгад тухайн газрын ерөнхийлөн оноосон нэр алга. Шингэж буй нарны туяа хээр талыг зэсэн улаан туяагаар шарсаар улаанд автуулж буй мэдрэмжийг уншигч авч чадсангүй. Тосгонд сэрүү унасан учир хүмүүсийн хөл татарчээ. Гэвч эхний орчуулга гудамж намар болохоор л хүнгүй эль хуль болчихдог мэт ойлгогдоно. Харин орчуулагч Мө.Батбаярын дуун хөрвүүлсэн уг романд яруу сайхан дүрслэл, аливаа юмсыг өөр, өөрөөр оноон нэрлэх ижил утгатай үгс, яруу найрагчийнх нь бяр баймаар уран тансаг найруулал цөм бүрэн билээ.

]]>

A sorrowful but captivating novel about the price of progress
in modern China. The book, which was censored in that country,
builds to an act of violence that resonates with
the impact of Greek tragedy or Shakespearean drama.

KIRKUS

Дэгс гарчиг оноочихсон мэт санагдаж магадгүй. Гэвч уг романы сүүлчийн бүлэг, ерөөс хүний оршихуйн олон талт бодомжуудыг ухамсарлахуйн түвшинд бодитой нээсэн зэргийг аваад үзвэл тийм ч дэгсдүүлсэн хэрэг биш болно.

Туурвил зүйн хувьд болоод сэтгэл зүйн реализмын төрөл зүйлийн хувьд аваад үзсэн ч Хятадын уран зохиолд нийгмийн харилцаа, тэдгээрт оролцож буй дүр болгоныг Достоевскийн адил бодитойгоор нээсэн зохиол бол Цао Сюэцинийн “Улаан асрын зүүд” юм. Үүнээс хойш Хятадын орчин үеийн уран зохиол хүртэл нийгэм дэх дүрүүдийн эмгэнэлээр эрхэм дээд чанар, хүний оршихуйн тухай хөндсөн бүтээл ерөөс төрөөгүй хэмээн судлаачид дүгнэдэг. Мэдээж хятад шиг оронд агуу туурвилууд бичигдсэн даруйдаа харанхуй нүхэнд шатаж, зарим нь олон зууны салхи, бороо, анир чимээгүйг шарласан хуудсандаа шингээн зохиогчийнхоо адил хэнд ч үл мэдэгдэх хувь заяаг олсон ч байж мэднэ. Ямартаа ч улс гүрэн болгонд өөрт нь чин хайртай, чин үнэнч суутнууд төрдөг аж. Тэд яг л Цао Сюэциний “Улаан асрын зүүд” гучин жилийн турш ардын дунд гараас гарт дамжигдан уншигдаж байсан шиг тийм шидээвэрийг эх орондоо зориулсан байдаг. Тэдний нэг бол Ян Лянкөгийн “Дин тосгоны зүүд” роман. Харин энд Цао Сюэцинийг зориуд дурдсан нь түүнээс өмнөх хятад зохиолуудад зүүднээс илүүтэй домгийн баатрууд л гол дүр байсантай холбоотой билээ.

“Дин тосгоны зүүд” бол Хятадын орчин үеийн уран зохиолоос гадаад ертөнцөд хамгийн ихээр алдаршсан Кан Шүйгийн "Frontier"-той адил зиндаанд яригдаж, барууны ертөнцийн судлаачдын анхаарлыг татаж, дорнын уран зохиол сонирхогч залуус уран зохиолын лекц дээр олноороо жишээ болгон хэлэлцдэг бүтээл. Кан Шүйгийн романы үйл явдал Пэббле хэмээх нууцлаг хотод хөвөрдөг бол Ян Лянкөгийнх харин Дин тосгонд өрнөнө. Кан Шүй нэгэнтээ эл гоц туурвилынхаа амьтад, хүмүүсийн харилцаанаас гадуур зохицуулагдах байгалийн хатуу хууль, нууцлаг, зөн совинлог шинж, зүүднийх мэт ээдрээт өгүүлэмжүүдийн тухайд “Би зүгээр суугаад л бичлээ. Юу ч бодоогүй” хэмээсэн удаатай. Тэрээр ерөөс уран зохиолыг, тэр тусмаа роман хэмээх нүсэр байгууламжид бүтэц хамаагүй, хэмжээ нь урт, богино аль нь ч бай түүнд ялгаагүй гэж дүгнэсэн удаатай. Харин Ян Лянкөгийн Дин тосгонд өрнөх үйл явдлууд эхнээсээ л тодорхой бүтэц, дэс дараалал, өөрийн гэсэн зүүдтэй ба “Fourth Estate” сэтгүүлийн 2011 оны дугаарт онцлон өгүүлсэн шиг улс төрийн бараан хошигнол, эрх мэдэлтнүүдийн шийдвэрийг эрс шийдэмгий буруушаасан аяс нь Камю маягийн оршихуйн саарал егөөдөл, Кафка маягийн хүнд дарамтыг дүрүүддээ оноосон байна.


ХҮҮРНЭГЧИЙН ТУХАЙ ОНОЛ

“Аав аа, унтахгүй юм уу. Энэ шөнө та энэ өрөөнд унтаж юу зүүдэлмээр байна, түүнийгээ зүүдэл. Хүү нь таныгаа ачилж хайрлая л гэж санасан юм шүү хэмээвэй”
“Дин тосгоны зүүд”, 302-р тал

Романыг хүүрнэж буй өгүүлэгч буюу Дин овогтны удам залгагчдын нэг арван хоёр настай балчир хүү газраас улаан лооль олж идээд хордож үхдэг. Тиймээс романы хүүрнэгч аль эрт талийж одсон бяцхан хүү болж таарна. Энэ нь романд гарах олон зуун мянган үхлийн эхнийх хийгээд яван явсаар эцсийн үхэлтэй холбогдох, нэг ёсондоо Дин тосгонд зориулж буй өргөл байлаа. Барууны зарим судлаачид үүнийг нь хэт хийсвэр, шинэ санааг чухалчлах гэсэн оролдлого, гоц туурвилдаа гаргасан ноцтой алдаа зэргээр шүүмжилсэн нь бий. Зарим нь “Түүн шиг чадварлаг хүүрнэлчид үхсэн хүүгийн сүнсний тусламж хэрэггүй” гэсэн ч удаатай. Гэвч Ян Лянкөгийн тус романы хүүрнэгч булшин дотроосоо л энэ бүхнийг хүүрнэх шаардлагатай нь гол баатар Дин Шүйяний зүүд болоод Дин Хуйгийн үхэлтэй холбогдох тайлбарыг уншигчдаас нэхэх учир буруутгах аргагүй санагдана. Учир нь зохиогч эхнээсээ л Дин тосгоны иргэд рүү дайсагнасан өнгө аясаар үлээж байгаа хэрэг шүү дээ.

Романы “Хэлмэл VII”-гийн гуравдугаар бүлэгт Дин Хуй нэгэнтээ талийж одсон хүүгээ өөр тосгоны унаж, татдаг эмэгтэйн нөхөр болгохоор ярьж тохиролцсон байдаг. Үхэгсдийг хооронд нь гэрлүүлэх заншил, магадгүй амьдаас илүү үхлийн ёсыг хамгийн сайнаар гүйцэлдүүлэхийн тулд тосгоны бүх модыг тайрч авс болгох зэрэг эдгээр ёсон гадаад уншигчдын хувьд байж боломгүй, хятад хүнээс гарах, хятад зохиолчийн л бодож олох эсхүл тэдний  амьдралд агаар амьсгалахаас үнэ цэнтэй зүйл болон хувирах этгээд гэхээс илүүтэй бодит үйл мэтээр өгүүлэмжийн санааг дан утгаар нийтгэсэн нь шинэлэг сэтгэгдэл төрүүлсэн байж болно. Гэхдээ хамгийн гол нь бүхий л үйл явдал, хүүгийн үхэл, үхсэний дараах хүүрнэлийг Дин өвгөний зүүд болгон хувиргах арга, тэндээс тосгонд болж буй бодит үйл явдлуудтай эл зүүдийг чадамгай холбох зохиолчийн уран санаа нь булшнаас хүүрнэгчийн талаарх судлаачдын бүхий л сөрөг бодлуудыг тас цохин няцаах боломжтой.


АМЬСГАЛЖ БУЙ ТАМ



“Үхэл Дин тосгоныг, ойр хавийн гацаа тосгодыг ч
нүдгүй шөнө мэт нөмрөв”.
“Дин тосгоны зүүд”, 17-р тал

Янь Лянкө Хятадын Хэнань мужийн Сүн хошууны ядуу гэр бүлд төрсөн тул санхүүгийн асуудлаас үүдэлтэйгээр их сургуулийн хаалга түүний өмнө дангинатал түгжээтэй байлаа. Тиймээс ч армид элсэв. Магадгүй түүний “Баяр баясгалан”, “Lenin’s Kisses” болоод өгүүлэн буй “Дин тосгоны зүүд” романуудад ажиглагддаг улс төрийн бодлогын эсрэг анхдагч санаа сэдэл, бүрэн гүйцэд нээгдсэн утопи, өгүүлэмжийн дотоод агуулга, агуулга доторх санаа зэрэг нь тухайн үеэс л биежиж эхэлсэн болов уу гэмээр санагддаг. Учир нь тэр ард болсныхоо дараа өөрийн тууж, богино төрлийн хүүрнэлүүдээ бичиж эхэлсэн юм.

Үй Хуагийн “Цусаа худалдсан тэмдэглэл” амьдрахуйн төлөөх тэмцэл, асаад дууссан шүдэнзний модыг дарьтай дахин хавирахад ид шидийнх л баймаар хүчээр гал авалцдаг шиг бол “Дин тосгоны зүүд” ямагт тэр оршихуйн эсрэг чиглэгдсэн, улс төрөөс явуулсан бодлого нь ард түмний цэцэглэн хөгжих үндэс бус нийтээр гааруулсан өвчний суурь болж өгснийг ний нуугүй илчилсэн байдаг. Зохиол бүтээлийг нь засгийн газраас цензурт оруулан цавчиж, гадаад паспорт авах, хилийн дээс алхах эрхийг нь гурван жилээр хориглож ахуй тэр л үеүдээс хойш Ян Лянкө үзэл бодолдоо бат зогсож, нууцгүй үнэнийг “Хаан шалдан байна” гэж орилдог хүү шиг хашхиран хэлсний хамгийн тод цуурай нь эл роман билээ.

Мэдээж нууж хаах, ичиж нэрэлхэх зүйл огт биш гэдгийг зохиогч ухамсарласан. Тэр тусмаа уран зохиолын тухайд бүр ч зоригтой, илэн далангүй байхыг чухалчилсан юм. Хайртай эх оронд нь бүтээлийг нь хориглоно гэдэг уран бүтээлчийн бодол санааг манантуулж, өдөр бүр дурлан бичдэг эх хэлийг нь мартуулсантай адилтгаж болмоор зүйл. Тиймээс ч романд өгүүлэгдэх Дин тосгоны иргэдийг тэрээр оршин буй ганцхан тамд л байхаар бүтээжээ. Өөр там гэж тэнд үгүй. Учир нь романы туршид хөврөх “үхэл” нэг ёсондоо тайвшралын бэлгэдэл болдог. Үхэл нь дүрүүддээ тайтгарал, тайвшралыг өгдөг. Тэд тахлын тухай, овог удмынхаа тухай, Дин тосгоны тухай, Дин Хуй, Дин багш, авсны тухай ч элдэв мэтгэлцээнд оролцолгүй ердийн амгалан төрхийг л олно. Харин үлдэж буй хүмүүс халдвар авсан, эс авсан эсэхээс шалтгаалан амьсгалж буй тамдаа үлддэг. Тиймээс ч тэд бусдыг дээрэлхэх, тачаалдаа захирагдах, хулгайлах, доромжлох, хууран мэхлэх бүрэн боломжтой хэвээрээ байна. Харин түүн дотор Дин Лянь, Линьлинь хоёрын хайр сэтгэл, үхлийн өмнөх оройн өгүүлэмж, харилцан яриа, Дин багш Линьлиний торгон хүрмийг Жал Дэчуаны эхнэрт өгөх зэргээс авахуулаад хүн хоорондын халуун дулаан харилцааны илэрхийллийг тосгоныхны авс урлахын төлөө тосгоны моддыг тайрч дуусгах хүйтэн чанартай эсрэгцүүлэн гаргасан юм. 

Түүн дотуур Дин өвгөний зүүд үйл хэргийг холбосон, урьдчилан мэдсэн, зөн совингийн шинжтэйгээр урсаж нэг явдлыг нөгөө рүү хөтлөх ба тэгснээр уг романд гарч буй бүхэн эмгэнэлт явдал уу эсвээс үхэл бүр романы төгсгөлд өгүүлсэн шиг шинэ ертөнц бүрэлдэхэд зориулагдсан жижигхэн өргөл төдий юу гэдгийг ялгахад хэцүү болно. Аливаа зохиомол ертөнцөд муу бүхэн шийтгэгддэг. Гэтэл бодит ахуйд олон зуун мянган хүний цусаар газар чийгтэн дэвтэж, тэд навчис хагдрах адил толгой дараалан үхэж, эцэст нь цэцэглэн хөгжиж байх шиг... Дин овогт, Дин тосгон л энэ тамд амьсгал хураасангүй.


ХОЁР ЕРТӨНЦИЙН ЦУУРАЙ

 

“Хойдын орны тайзан дээр дуулахаар тийн одов”.
“Дин тосгоны зүүд”, 58-р тал

Ян Лянкөгийн “Дин тосгоны зүүд” романы үйл явдал Дин тосгонд өрнөдөг бол “Lenin’s Kisses” роман нь зөвхөн эрэмдэг хүмүүс төрдөг Шоухуо тосгоноос циркийн баг бүрдүүлж буйгаар эхлэл хэсэгт өгүүлдэг. Хотын дарга нь аялал жуулчлал хөгжүүлэхийн тулд Лениний цогцос худалдан авахаар болсон тул эрэмдэг хүмүүс циркийн аялан тоглолт хийхээр болно. Үүнээс үзвэл “Дин тосгоны зүүд” романы булшнаас хүүрнэгч, халдвар авснаар яр шарханд баригдсан иргэд, Шоухуо тосгоны эрэмдэгүүд зэрэг зохиолчийн доторх ард иргэдийн төлөөх эмзэглэл, тэдгээрийг хүндхэн нөхцөл рүү чирсэн засгийн газрын буруутай үйлдлийн талаарх дуу хоолой бүтээл бүрд нь ямар нэг хэмжээгээр тусгагдсан нь тодорхой ажиглагдана.

Үүнээс гадна “Дин тосгоны зүүд”-д хоёр өөр ертөнцийн дуу хоолой цуурайлдаг. Нэгдүгээрт романы өгүүлэгч, эрт талийж одсон хүүгийн гэнэн өгүүлэмжтэй гэмээр атлаа заримдаа тэсгэлгүй дур булаам, нэгэн үест зовнил шингэсэн дуу юм. Харин нөгөө талд буюу бодит амьдралын өгүүлэмж дээрх Дин Шүйян өвгөний шаналал тээсэн боловч зоримог, тосгоны цорын ганц ёс суртахуунтай дүрийн хүчирхэг дуу хоолой. Роман ерөнхийдөө энэ хоёр дуу хоолой, тэдгээрээс алсад цуурайлах, үл тасалдах авианаас бүтдэг.

Хүүг тосгоны бага сургуульд оршуулдаг билээ. Тэр л давчуухан газарт булаатай цагаан авсан дотроос хүү энэ бүхнийг хүүрнэж байгаа. Хүүгийн булшлагдсан энэ л сургуульд Дин өвгөн өвчтэй хүмүүсийг тусгаарлах түр эмнэлэг (хоспитал) байгуулж, тосгонд наран мандахаас жаргах хүртэл үлдсэн тоотой хэдэн хоногийг гэрийнхээ шавар тагз ширтэн өнчирч, ганцаардах бус нийтийн хүрээнд жаргалтай үдэх боломжийг олгодог. Дин өвгөн өөрөө удирдагч, хэвлэлийн төлөөлөгч нь болно. Ач хүүгийнх нь нойрсон буй сургуульд байгуулсан тус эмнэлэгийн доторх аз жаргал удахгүй гаарах хээл хахууль, авилга, ямар нэгэн журам, бодит шаардлагад үндэслэгдээгүй захирамжийг Жя Гэнжү, Дин Юүжэн нар эрхэндээ оруулах хүртэл үргэлжилдэг. Гэхдээ үргэлж зөрчилгүй байсангүй. Хоёр хэрэг үүсэж, түүнээс салбарласан том хэрэг шил дараалан манддаг. Энэ бүхнийг харин тоочин нурших хэрэггүй биз ээ.

Тэгээд ч Дин өвгөн бол уг тосгоны авилга, хээл хахуульд автагдсан хамгийн том эрх мэдэлтэн болох төрсөн хүү, Дин Хуйтай тулалдаж зүрхлэх цорын ганц эр зоригтон юм. Тэр уг алхмаа мөн л тус сургуульд болох үхлийнхээ өмнө сүүлчийн дуугаа дуулж буй Ма Шяньлиний тоглолтын үеэр харуулдаг. Мөн тус роман тэр чигтээ зөвхөн Дин Шүйян өвгөний л зүүд мэт санагдана. Харин тэдгээр зүүдний тухай бичиглэл зарим мөчид хар зөнгөөрөө өвгөнд мэдрэгдэж, романы туршид өөрөө бүтсэн “ЭВ” мэт санагдах тул энд өгүүлэх нь утгагүй болов уу.

Ихэнх томоохон хүүрнэгчийн хэл, бүтцийг тодорхойлогч зүйл ердөө хэдхэн дүрийн оролцоотойгоор өрнөдөг тэр жаягаар “Дин тосгоны зүүд” роман хоёр дуу хоолойноос бүтэж эцсийн зөрчил, туйл, тайлал зэргийг дотор нь багтаасан байна. Тэрхүү дуу хоолойн нэг нь “Намайг авраарай өвөө, намайг авраач өвөө!” гэж зүрх зүсэж, уушги урам орилох бол нөгөөх нь “Та нар сонсож бай. Би бүгдэд чинь баярт мэдээ дуулгая. Би өөрийн том хүү Дин Хуйг алчихлаа” гэх авай.


ЗҮҮД БА ШИНЭ ЭРИН



“Нэгэн удаа Чжоу эрвээхэй болсноор, тэгээд хөгжилтэйгээр
дэвэн дэрвэж явна хэмээн зүүдлэжээ. Харин сэрээд ганц л
зүйлийг ойлгосонгүй. Чжоу эрвээхэй болж зүүдэлсэн бол
эрвээхэй зүүдэндээ Чжоуг үзсэн хэрэг үү?”
“Эртний Хятадын судар”

Тахлын тухай бид хангалттай мэдэх болжээ. Тиймээс зарим өгүүлэмжээс туурвил зүйн этгээд арга барилыг нь ойлгож болох юм. Альберт Камюгийн “Тахал” зохиолын нэгэн адил энэ романд ч мөн халдвар авсан иргэдээ тусгаарлах, тэдний богинохон амьдралд дэм үзүүлэх засаг төрийн бодлогын тухай ч гардаг. Тэрхүү богинохон амьдрал хүнд чухам хэрхэн нөлөөлж буйг Ян Лянкө экзистенциалст зүйрлэл болгон хувиргасан нь барууны судлаач, уншигчдын дунд тус роман дээгүүр түвшинд яригдах нэгэн суурь болж өгсөн юм.

Үүнээс гадна бүлэг бүрийн доторх Дин өвгөний зүүд анхаарал татна. Тэрхүү зүүдийг романд өөр шрифтээр оноож өгсөн нь тун авууштай. Өвгөний зүүдэнд болж буй там тум, хэсэг бусаг гэмээр, заримдаа салангид бус хөврөх энэхүү функц нь бодит ахуйд цааш үргэлжлэх үйл явдал, тэдгээрийн учир шалтгаан, хойшид гарах үр дагаварыг нээж өгнө. Эцсийн үр дүнг нь мэдсэн учраас, зүүдэнд нь тусламж эрэх ачийнхаа дуу хоолойг сонссон өвгөн романы төгсгөлд төрсөн хүүгээ хороочихдог. Зүүдэнд үзэгдсэн хэлэмжийг зөгнөл болгон ашиглаж, дүрүүд тайлалд хөтлөгдөн эцсийн шийдвэрийг гаргадаг сод бүтээлүүд цөөнгүй бий. Харин Дин өвгөний зүүд зөвхөн зөн совингийн шинжээс гадна бодит ахуйтай сүлэлдэж, үйл явдлын учир шалтгааныг нээдэг нь зохиолчийн бодож олсон уран сайхны онцгой, өвөрмөц, шинэлэг илэрхийллүүдийн нэг мөн.

Төгсгөлд ч мөн хүүгээ алсан хэргээр баримчлагдсан Дин өвгөн суллагдаж тосгондоо эргэн ирэхэд олон арван хоног хүлээсэн бороо цутгаж, ган тайлагдаж, халдварт өвчин нэгэнт урсан одож буйгаар сэтгэгдэнэ. “Тосгон гэмээнэ урьдын Дин тосгон хэвээрээ. Гагц хүн зон нь үгүйрэн оджээ”. Өвгөн тосгоны нэг захаас нөгөөг туулан алхаж анх л романы хүүрнэгч буюу ач хүүгээ оршуулсан сургуулийн байранд ирж бөх нойронд дарагддаг. Тэрээр зүүдэнд нь бургасны мөчир барьсан эмэгтэй шавар хутган нуруугаа давуулан шидэхэд жижигхэн шавар хүмүүс бий болж, нүдэнд нь шинэ ертөнц буй болж үзэгдэнэ. Өчнөөн олон үхэл хагацал тохиож, зөвхөн хүн бус байгаль ч мөн үхжиж хоосроод ангасан хөрс нь цусанд нэвширтэл дэвтсэн газар дээр ахин шинэ ертөнц үүсэж байна. Дин тосгон урьдын хэвээрээ. Энэ тосгон ч мөн Маркесийн Маконда, Камюгийн Оранаас ялгаатай нь “БИ” хүний үүрэг, бүтээлийн чухал дүр болж романд оролцдог. Тиймээс л урьдын хэвээрээ оршиж байгаа юм. Гагцхүү тэр моддоо алдаж, хөрсөө үгүйрүүлж, гол мөрөн нь ширгэсэн. Одоо харин бүрэн төрхөндөө дахин хувилж, өвгөний зүүдэнд шинэ хүмүүс төрж байна. Дэвэн дэлхийн нэгээхэн өнцөгт бүхнээс нууцлагдан оршсон нам гүмхэн суурингаас чимээлэх бүх ертөнцийн дууг чагнахуй дор орчин цагийн хятад үлгэр зүүдэндээ уншиж бараад нойрноос сэрэх мэт сэтгэгдэл төрнө.


ЖИЧ:

Уг романыг яруу найрагч, орчуулагч Мө.Батбаяр монгол хэлнээ дуун хөрвүүлж, “Тагтаа паблишинг” хэвлэлийн газраас эрхлэн гаргажээ. Аливаа зохиол бүтээлийг, тэр дундаа уран зохиолыг монгол хэлнийхээ яруу тансагаар унших шиг сайхан нь үгүй. Нөгөөтэйгүүр тухайн зохиол анхлан буусан хэл, аялга дээрээ хэчнээн сайхан уншигдаж болох хэдий ч бид өөрсдийн хэл, сэтгэлгээтэй учир орчуулагдаж болох бүхнийг “монгол хэлнээ” буулгах ёстой. Англи эсвээс хятад дээрээ сайхан мэдрэгддэг, уншигддаг байж болно. Түүнийг нь монгол хэлэнд харь үгээр оноон нэрлэж заншаагүй бол, оноосон нэрийг хэвээр нь үлдээж болох ч бусдыг нь монгол хэл, сэтгэлгээнд буулгах л хэрэгтэй. Заримдаа утга санаанд тохируулан буулгах шинэ хэллэг, яг хэвээр нь хадгалах ёстой шинэ харь үг ч ийм нүсэр байгууламж дотор олноор тохиох нь мэдээж. Тэр хэрээрээ хэл ч өөрөө шинэчлэгдэж, баяжиж байдаг жамтай.

Ямартаа ч нэгэн жишээ аваад үзье. “Дин тосгоны зүүд” романы эхлэлийг англи хэлнээс монголчлох гээд оролдох уу даа.

“Намар орой. Тэнгэрийн хаяанд нар алгуурхан сууна. Галт улаан наран тэртээд суухдаа тэнгэр газрыг тэр чигт нь улайруулна. Орчин тойрны юмсыг час улаанаар бүрхэхэд бүрэнхий залгалаа. Намрын адаг сар гарсан тул гадаа сэрүүхэн болж тосгоны гудамж эль хуль оргино”.

Иймэрхүү л модон орчуулга цааснаа бууж байна. Гэтэл орчуулагч Мө.Батбаяр зохиолын эхлэлийг эх хэлнээс нь ийн хөрвүүлжээ.

“Оройн намрын нэг өдөр, шаргал бүрий нөмөрчээ. Шар бүрий дундах наран Хэнаний дорно хээрт зэсэрч төгрөглөн шингэхдээ тэнгэр, газрыг нэлд нь улаанд сүлнэ. Улаан өтгөрөх тусам бүрий барай болсоор үдэш ирэв. Намар адагшаад, сэрүү хуржээ. Сэрүү хурсан болохоор тосгоны гудмаар сэлгүүцэх хүмүүсийн хөл татарчээ”.

Миний орчуулгад тухайн газрын ерөнхийлөн оноосон нэр алга. Шингэж буй нарны туяа хээр талыг зэсэн улаан туяагаар шарсаар улаанд автуулж буй мэдрэмжийг уншигч авч чадсангүй. Тосгонд сэрүү унасан учир хүмүүсийн хөл татарчээ. Гэвч эхний орчуулга гудамж намар болохоор л хүнгүй эль хуль болчихдог мэт ойлгогдоно. Харин орчуулагч Мө.Батбаярын дуун хөрвүүлсэн уг романд яруу сайхан дүрслэл, аливаа юмсыг өөр, өөрөөр оноон нэрлэх ижил утгатай үгс, яруу найрагчийнх нь бяр баймаар уран тансаг найруулал цөм бүрэн билээ.

]]> Х.Баттулга нам байгуулах уу? https://serune.mn/read/240 https://serune.mn/read/240 С.Мөнхбаатар Wed, 04 Jan 2023 17:09:16 +0800 Монголын либерал намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Б.Амгаланбаатар гэх иргэн тус намынхаа нэрийг "Ардчилсан монгол ялна" болгож өөрчлөх хүсэлтийг Улсын дээд шүүх хэлэлцээд, зарим баримт бичиг дутуу гэдэг үндэслэлээр буцаасан тухай өнөөдөр мэдээлжээ. 


]]> Монголын либерал намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Б.Амгаланбаатар гэх иргэн тус намынхаа нэрийг "Ардчилсан монгол ялна" болгож өөрчлөх хүсэлт гаргасныг Улсын дээд шүүх хэлэлцээд, зарим баримт бичиг дутуу гэдэг үндэслэлээр буцаасан тухай өнөөдөр мэдээлжээ. 

Тодруулбал, Түүний гаргасан өргөдөлд Монголын либерал намын ээлжит бус зургадугаар Их хурлаас намын нэр солих шийдвэр гарсныг нотлох зарим баримт дутуу байсан үзжээ. 

Б.Амгаланбаатар нь 2016 оны тавдугаар сарын 12-нд Ардчилсан намд элсэж, намын батламжаа Ардчилсан намын дарга асан З.Энхболдоос гардан авч байжээ. Түүний хувьд 2013-2016 оны хооронд Монголын либериал намын даргаар ажиллаж байсан. Тэрээр өмнө нь Ардчилсан намын үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог байсан бөгөөд З.Энхболд, Х.Баттулга нартай тун ойрын хүн гэж яригддаг. 

Намын нэр солиулах хүсэлтэд "Монгол ялна" гэх Ерөнхийлөгч асан Х.Баттулгын 2017 оны сонгуульд оролцож байсан уриа үгийг ашигласан байгаа нь экс Ерөнхийлөгч өөрийн намыг бүртгүүлэх гэж байна гэсэн сэжүүр төрүүлээд байгаа юм. 

Ерөнхийлөгч асан Х.Баттулга нь хоёр талд хуваагдаад буй Ардчилсан намын нэг хэсгийнх нь даргаар сонгогдоод байсан ч албан ёсны тамга, тэмдэг нь С.Эрдэнийн талд байв. Иймд шинээр өөрийн гэсэн нам байгуулах санаатай байгаа гэж ойлгоход буруудах зүйлгүй.

Ерөнхийлөгч асан Х.Баттулгыг нүүрсний хулгайн гэх хэрэгт холбоотой хэмээн зарласан. Тэрээр одоогоор эрүүл мэндийн шалтгааны улмаас эмчилгээ хийлгэхээр БНСУ-ыг зориод байгаа билээ.

]]> Монголын либерал намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Б.Амгаланбаатар гэх иргэн тус намынхаа нэрийг "Ардчилсан монгол ялна" болгож өөрчлөх хүсэлт гаргасныг Улсын дээд шүүх хэлэлцээд, зарим баримт бичиг дутуу гэдэг үндэслэлээр буцаасан тухай өнөөдөр мэдээлжээ. 

Тодруулбал, Түүний гаргасан өргөдөлд Монголын либерал намын ээлжит бус зургадугаар Их хурлаас намын нэр солих шийдвэр гарсныг нотлох зарим баримт дутуу байсан үзжээ. 

Б.Амгаланбаатар нь 2016 оны тавдугаар сарын 12-нд Ардчилсан намд элсэж, намын батламжаа Ардчилсан намын дарга асан З.Энхболдоос гардан авч байжээ. Түүний хувьд 2013-2016 оны хооронд Монголын либериал намын даргаар ажиллаж байсан. Тэрээр өмнө нь Ардчилсан намын үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог байсан бөгөөд З.Энхболд, Х.Баттулга нартай тун ойрын хүн гэж яригддаг. 

Намын нэр солиулах хүсэлтэд "Монгол ялна" гэх Ерөнхийлөгч асан Х.Баттулгын 2017 оны сонгуульд оролцож байсан уриа үгийг ашигласан байгаа нь экс Ерөнхийлөгч өөрийн намыг бүртгүүлэх гэж байна гэсэн сэжүүр төрүүлээд байгаа юм. 

Ерөнхийлөгч асан Х.Баттулга нь хоёр талд хуваагдаад буй Ардчилсан намын нэг хэсгийнх нь даргаар сонгогдоод байсан ч албан ёсны тамга, тэмдэг нь С.Эрдэнийн талд байв. Иймд шинээр өөрийн гэсэн нам байгуулах санаатай байгаа гэж ойлгоход буруудах зүйлгүй.

Ерөнхийлөгч асан Х.Баттулгыг нүүрсний хулгайн гэх хэрэгт холбоотой хэмээн зарласан. Тэрээр одоогоор эрүүл мэндийн шалтгааны улмаас эмчилгээ хийлгэхээр БНСУ-ыг зориод байгаа билээ.

]]> Нүүр царай таних технологи ба гэмгүй хүнийг хэлмэгдүүлэх магадлал https://serune.mn/read/82 https://serune.mn/read/82 О.Сэрүүнээ Fri, 15 Apr 2022 15:41:50 +0800 Хүний нүүр царайг таних программ хангамжийн бизнес эрхэлдэг, сүүлийн үед нэр хүнд нь базаахгүй байгаа Clearview AI компани өөрийн бүтээсэн технологийг Украины засгийн газарт ашиглуулахаар өгсөн гэдгээ хүлээн зөвшөөрлөө. 


]]> Хүний нүүр царайг таних программ хангамжийн бизнес эрхэлдэг, сүүлийн үед нэр хүнд нь базаахгүй байгаа Clearview AI компани өөрийн бүтээсэн технологийг Украины засгийн газарт ашиглуулахаар өгсөн гэдгээ хүлээн зөвшөөрлөө. 

Clearview бол дэлхийд хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг боловч маш их эргэлзээ маргаан дагуулж буй нүүр царай таних систем юм. Энэ системийг ашиглан хүмүүсийн хувийн мэдээллийг цуглуулж байгаа нь ёсзүйн хувьд хэр зохимжтой вэ гэх ноцтой асуудал өмнө нь хэдэнтээ үүсэж байв. Зөвхөн Украинд гэхэд амьд болон нас барсан 1000 гаруй хүний нүүр царайг танихад уг технологийг ашигласан гэх мэдээлэл бий.   

Clearview AI компани Facebook, Twitter зэрэг нийгмийн сүлжээнүүдээс тэрбумаар тоологдох гэрэл зургуудыг цуглуулснаар асар том өгөгдлийн сан байгуулж, үүнийгээ ашиглан хүмүүсийг нүүр царайгаар нь хайх системийг бий болгожээ. 

Гэвч тус компани хууль эрхзүйн хэд хэдэн том асуудалтай тулгарлаа. Facebook, YouTube, Google, Twitter зэрэг сүлжээнүүдийн удирдлага Clearview-д захидал илгээж, өөрсдийнх нь цахим хуудсуудаас гэрэл зургууд татаж авахаа зогсоохыг шаардав. 

Өнгөрсөн онд Их Британийн Мэдээллийн асуудал эрхэлсэн комиссарын газраас “Британий нийгмийн сүлжээнүүдээс хувь хүмүүсийн гэрэл зургуудыг авахдаа тухайн хүмүүсээс зөвшөөрөл аваагүй” гэх үндэслэлээр тус компанийг торгож байжээ.

Харин өнөөдөр Clearview технологийг Украины засгийн газарт худалдсанаар дайны үед уг программыг ашигласнаас үүдэн гарах үр дагавар, хор уршгийн тухай асуудал босож ирлээ.

Clearview технологийг АНУ-ын хууль сахиулах байгууллагууд идэвхтэй ашиглаж байгаа боловч олон нийт үүнийг шүүмжилсээр байгаа юм. Компанийг үүсгэн байгуулагч Хоан Тон-Дат-ын ярьснаар, засгийн газрын харьяа 3200 гаруй байгууллага уг системийг худалдан аваад туршиж байгаа ажээ.

Путин Украин руу довтлон орсны дараа Хоан Тон-Дат уг технологийг ашиглах дахин нэг боломж гарч ирснийг олж харсан байна. “Бид олзлогдсон хүмүүс ба дүрвэгсдийн гэрэл зургуудыг үзсэнийхээ дараа уг технологийг хүмүүсийг танихад ашиглаж болох юм байна гэсэн санаа төрсөн” гэж Хоан Тон-Дат ярьж байна.

Гэхдээ нас барсан хүмүүсийг таних ажиллагаанд уг технологийг ашиглах нь цоо шинэ зүйл огт биш, тэгээд ч Clearview бол Украинд ашиглагдаж буй цорын ганц систем биш ажээ. Жишээ нь, Bellingcat гэдэг нэртэй эрэн сурвалжлагч сэтгүүлчдийн бүлэг Сирид олзлогдсон цэргийг хэрхэн тамлан зовоож, амийг нь хөнөөж буйг харуулсан дүрс бичлэгт гарсан Оросын иргэнийг танихын тулд уг технологийг ашигласан байна. Тэгэхээр ийм төрлийн технологиудыг зөвхөн Украины дайны үеэр ашиглаж байна гэсэн үг биш ээ. Гэхдээ бусад зэвсэгт мөргөлдөөнтэй харьцуулахад Украинд илүү өргөн ашиглаж байна. Эрэн сурвалжлах сэтгүүлчдийн бүлгийн шинжээч Арик Толер-ын ярьснаар, уг технологи нь амь үрэгдсэн Оросын цэргийн албан хаагчдыг танихад чухал хэрэг болох зүйл ажээ.

Clearview-ээс гадна FindClone гэдэг компани Оросын нийгмийн сүлжээнүүдийг ашигладаг хүмүүсийн гэрэл зургийг цуглуулж байна. Тэр ч бүү хэл, нийгмийн сүлжээнд хэзээ ч орж байгаагүй хүмүүсийг ч таних боломжтой бөгөөд учир нь, бусад хүмүүсийн нийтэлсэн гэрэл зургууд дээр тэдний дүрс буусан байх магадлалтай.

“Цэргийнхэн нийгмийн сүлжээнд аккаунт нээдэггүй байж болох юм, гэхдээ тэдний эхнэр, найз бүсгүйчүүд нь сүлжээнд нэвтэрдэг байж болно...магадгүй тэд ч гэсэн аккаунтгүй байж болно. Гэхдээ тэд цэргийн том бааз байрладаг жижиг хотуудад амьдардаг, тухайн цэргийн ангид тэдний олон найз нөхөд нь алба хаадаг байх магадалтай” гэж Толер эрэн сурвалжлах хөтөлбөрөө тайлбарлан ярилаа.  

Ер нь бол, тухайн хүн нийгмийн сүлжээнүүдэд хэзээ нэвтэрч байгаагүй эсвэл оруулсан бүх постоо устгасан байлаа ч гэсэн түүнийг ямар нэгэн байдлаар олж таних боломж бий. Түүний найз зургийг нь дарсан байж болох, эсвэл интернэтэд байрлуулсан кадр дээр дүрс нь гарсан байж болох. Өөрөөр хэлбэл, цэргийнхэн төдийгүй тусгай албаны ажилтнуудыг хүртэл яаж ийгээд олж таних боломжтой гэсэн үг.


Асуудлын зангилаа юунд оршино вэ?

"Ийм төрлийн технологид алдаа гарахгүй байна гэж хэзээ ч үгүй" хэмээн түүнийг ашиглахыг эсэргүүцэгчид үздэг бөгөөд тэр тусмаа дайны үед алдаа гарах нь маш ноцтой үр дагаварт хүргэж болзошгүй гэдгийг анхааруулсаар. Жишээ нь, Clearview технологийг нас барсан хүмүүсийг таних ажиллагаанд төдийгүй Украины хилийн шалган нэвтрүүлэх цэгүүдэд ашиглаж байгаа нь сэжигтэй этгээдүүд, дайсны туршуулуудыг илрүүлэх зорилготой ажээ.

Үүнтэй холбоотойгоор Украины засгийн газрын харьяа нэгэн байгууллагаас Clearview компанид нэгэн цахим захидал ирснийг ВВС агентлагт дамжуулан өгчээ.

“Уг системийг ашигласны ачаар саатуулагдсан сэжигтнүүдийн талаарх мэдээлэл үнэн зөв эсэхийг маш богино хугацаанд тодорхойлох боломжтой болсон бөгөөд 1000 гаруй удаа хяналт шалгалт хийсэн” гэж нэрээ нууцалсан нэгэн албан тушаалтнаас ирсэн дээрх захидалд дурдсан байна.  

Чухамдаа ийм баримт нь судлаачдын санааг хамгийн ихээр зовоож байгаа юм. Учир нь, хэдийгээр нүүр царай таних технологи хурдтай хөгжиж байгаа боловч төгс боловсронгуй болоогүй хэвээр байгаа тул зарим тохиолдолд алдаа гаргах нь бий. Дайны үед ийм алдаа гарах аваас гэмгүй иргэнийг дайсны талын туршуул гэж үзэхэд хүргэж болзошгүй.  

“Хүн амьд явах эсвэл үхэх эсэх нь ийм технологиос хамаардаг байх ёсгүй. Таныг шалгаж байцаасны дараа алахгүй юм аа гэхэд шоронд суулгах магадлалтай. Технологийг ийм байдлаар хэзээ ч ашиглаж болохгүй” гэж нүүр царай таних технологиор мэргэшсэн судлаач Конор Хили ярьсан бол “энэ нь хүний эрхэд заналхийлж буй асар том аюул” гэж Технологийг хянах төслийн шинжээч Альберт Фокс Кан тодорхойллоо.

“Энхийн цагт технологийн алдаа гарлаа гэхэд хүмүүсийг хэлмэгдүүлэн баривчилна, харин байлдааны ажиллагаа болж буй бүсэд алдаа гарах аваас гэмгүй хүмүүсийг шууд буудан хөнөөх магадлалтай”.

“Зөвшөөрөлгүй нарийвчлал”

Clearview компанийг үүсгэн байгуулагч Хоан Тон-Дат өөрийн боловсруулсан технологийн давуу талыг тодруулж хэлэхдээ, түүний нарийвчлал нь 99 хувиас дээш гэдгийг онцлон дурдав.  Гэхдээ нарийвчлал гэдэг бол гэрэл зургийн чанар, толгойн байрлал, нүүрээ ямар нэгэн зүйлээр, тухайлбал, маскаар халхалсан уу гэх мэт олон хүчин зүйлээс хамаардаг.

Хувийн мэдээллийг хамгаалах тал дээр Clearview-тэй холбоотой маргаан үл ойлголцол Европ, АНУ-д үүсээд байна. Тус компани “Фэйсбүүк”, “Инстаграм” төдийгүй Оросын "ВКонтакте" нийгмийн сүлжээнүүдэд байршуулсан гэрэл зургуудыг түүж цуглуулсаар байгаа бөгөөд тэдгээрийг ашиглах зөвшөөрлийг хэн нэгнээс авч байсан тохиолдол үгүй.    

Энэ нийтлэлийг уншиж буй таны гэрэл зураг ч гэсэн Clearview-гийн өгөгдлийн санд аль хэдийнэ орчихсон байж магадгүй. Гэрэл зургаа ашиглуулах зөвшөөрлийг та өгөөгүй гэдэг нь ойлгомжтой.  

Нүүр царай таних технологи нь хууль ёсных мөн эсэх нь маргаантай асуудал гэдгийг Тон-Дат хүлээн зөвшөөрсний зэрэгцээ “гэхдээ манай компани хуулийн хүрээнд үйл ажиллагаа явуулж байгаа, бидний бүтээсэн технологи ердөө л үл ойлголцлын золиос болсон” гэжээ.

Гэсэн хэдий ч уг технологийг “өөр зорилгоор” ашиглаж магадгүй бөгөөд 11 дүгээр сард ВВС агентлагийн нэгэн мэдээнд “Хятадад сэтгүүлчдийг тагнан мөрдөхийн тулд ийм технологийг ашиглахаар зэхэж байгаа” тухай дурдаж байв.

Программ хангамжаа ийм зорилгоор ашиглуулахгүй, тэр тусмаа авторитар дэглэмүүдтэй манай компани хамтран ажилладаггүй, Оростой ч хамтрахгүй гэдгээТон-Дат батлан хэлж байна.  

Үүний зэрэгцээ Clearview-гийн технологийг цэргийн зорилгоор хэдийнэ ашиглаад эхэлсэн бөгөөд тус компани өнгөрсөн онд Пентагонтой гэрээ байгуулж, виртуал бодит байдлын нүдний шилэнд уг технологийг ашиглах боломжийг судлахаар тохиролцжээ.  

Энэ бүх баримт нь “хүмүүсийн хувийн мэдээлэл халдашгүй байх ёстой” гэж үздэг хүмүүсийн санааг тун ихээр зовоож байна. Clearview технологи дайны үед Украины эрх баригчдад хэрэгтэй байж болох юм, гэхдээ цаашдаа яах вэ? Энх тайван цаг ирэх тэр үед Украины засгийн газар тухайн программ хангамжийг буцааж өгөх болов уу?

Дайны үед бүтээсэн технологиудыг энхийн цагт ч үргэлжлүүлэн ашиглаж байсан тохиолдолд олон бий шүү дээ.  


Б.Адъяахүү

Эх сурвалж: ВВС

]]> Хүний нүүр царайг таних программ хангамжийн бизнес эрхэлдэг, сүүлийн үед нэр хүнд нь базаахгүй байгаа Clearview AI компани өөрийн бүтээсэн технологийг Украины засгийн газарт ашиглуулахаар өгсөн гэдгээ хүлээн зөвшөөрлөө. 

Clearview бол дэлхийд хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг боловч маш их эргэлзээ маргаан дагуулж буй нүүр царай таних систем юм. Энэ системийг ашиглан хүмүүсийн хувийн мэдээллийг цуглуулж байгаа нь ёсзүйн хувьд хэр зохимжтой вэ гэх ноцтой асуудал өмнө нь хэдэнтээ үүсэж байв. Зөвхөн Украинд гэхэд амьд болон нас барсан 1000 гаруй хүний нүүр царайг танихад уг технологийг ашигласан гэх мэдээлэл бий.   

Clearview AI компани Facebook, Twitter зэрэг нийгмийн сүлжээнүүдээс тэрбумаар тоологдох гэрэл зургуудыг цуглуулснаар асар том өгөгдлийн сан байгуулж, үүнийгээ ашиглан хүмүүсийг нүүр царайгаар нь хайх системийг бий болгожээ. 

Гэвч тус компани хууль эрхзүйн хэд хэдэн том асуудалтай тулгарлаа. Facebook, YouTube, Google, Twitter зэрэг сүлжээнүүдийн удирдлага Clearview-д захидал илгээж, өөрсдийнх нь цахим хуудсуудаас гэрэл зургууд татаж авахаа зогсоохыг шаардав. 

Өнгөрсөн онд Их Британийн Мэдээллийн асуудал эрхэлсэн комиссарын газраас “Британий нийгмийн сүлжээнүүдээс хувь хүмүүсийн гэрэл зургуудыг авахдаа тухайн хүмүүсээс зөвшөөрөл аваагүй” гэх үндэслэлээр тус компанийг торгож байжээ.

Харин өнөөдөр Clearview технологийг Украины засгийн газарт худалдсанаар дайны үед уг программыг ашигласнаас үүдэн гарах үр дагавар, хор уршгийн тухай асуудал босож ирлээ.

Clearview технологийг АНУ-ын хууль сахиулах байгууллагууд идэвхтэй ашиглаж байгаа боловч олон нийт үүнийг шүүмжилсээр байгаа юм. Компанийг үүсгэн байгуулагч Хоан Тон-Дат-ын ярьснаар, засгийн газрын харьяа 3200 гаруй байгууллага уг системийг худалдан аваад туршиж байгаа ажээ.

Путин Украин руу довтлон орсны дараа Хоан Тон-Дат уг технологийг ашиглах дахин нэг боломж гарч ирснийг олж харсан байна. “Бид олзлогдсон хүмүүс ба дүрвэгсдийн гэрэл зургуудыг үзсэнийхээ дараа уг технологийг хүмүүсийг танихад ашиглаж болох юм байна гэсэн санаа төрсөн” гэж Хоан Тон-Дат ярьж байна.

Гэхдээ нас барсан хүмүүсийг таних ажиллагаанд уг технологийг ашиглах нь цоо шинэ зүйл огт биш, тэгээд ч Clearview бол Украинд ашиглагдаж буй цорын ганц систем биш ажээ. Жишээ нь, Bellingcat гэдэг нэртэй эрэн сурвалжлагч сэтгүүлчдийн бүлэг Сирид олзлогдсон цэргийг хэрхэн тамлан зовоож, амийг нь хөнөөж буйг харуулсан дүрс бичлэгт гарсан Оросын иргэнийг танихын тулд уг технологийг ашигласан байна. Тэгэхээр ийм төрлийн технологиудыг зөвхөн Украины дайны үеэр ашиглаж байна гэсэн үг биш ээ. Гэхдээ бусад зэвсэгт мөргөлдөөнтэй харьцуулахад Украинд илүү өргөн ашиглаж байна. Эрэн сурвалжлах сэтгүүлчдийн бүлгийн шинжээч Арик Толер-ын ярьснаар, уг технологи нь амь үрэгдсэн Оросын цэргийн албан хаагчдыг танихад чухал хэрэг болох зүйл ажээ.

Clearview-ээс гадна FindClone гэдэг компани Оросын нийгмийн сүлжээнүүдийг ашигладаг хүмүүсийн гэрэл зургийг цуглуулж байна. Тэр ч бүү хэл, нийгмийн сүлжээнд хэзээ ч орж байгаагүй хүмүүсийг ч таних боломжтой бөгөөд учир нь, бусад хүмүүсийн нийтэлсэн гэрэл зургууд дээр тэдний дүрс буусан байх магадлалтай.

“Цэргийнхэн нийгмийн сүлжээнд аккаунт нээдэггүй байж болох юм, гэхдээ тэдний эхнэр, найз бүсгүйчүүд нь сүлжээнд нэвтэрдэг байж болно...магадгүй тэд ч гэсэн аккаунтгүй байж болно. Гэхдээ тэд цэргийн том бааз байрладаг жижиг хотуудад амьдардаг, тухайн цэргийн ангид тэдний олон найз нөхөд нь алба хаадаг байх магадалтай” гэж Толер эрэн сурвалжлах хөтөлбөрөө тайлбарлан ярилаа.  

Ер нь бол, тухайн хүн нийгмийн сүлжээнүүдэд хэзээ нэвтэрч байгаагүй эсвэл оруулсан бүх постоо устгасан байлаа ч гэсэн түүнийг ямар нэгэн байдлаар олж таних боломж бий. Түүний найз зургийг нь дарсан байж болох, эсвэл интернэтэд байрлуулсан кадр дээр дүрс нь гарсан байж болох. Өөрөөр хэлбэл, цэргийнхэн төдийгүй тусгай албаны ажилтнуудыг хүртэл яаж ийгээд олж таних боломжтой гэсэн үг.


Асуудлын зангилаа юунд оршино вэ?

"Ийм төрлийн технологид алдаа гарахгүй байна гэж хэзээ ч үгүй" хэмээн түүнийг ашиглахыг эсэргүүцэгчид үздэг бөгөөд тэр тусмаа дайны үед алдаа гарах нь маш ноцтой үр дагаварт хүргэж болзошгүй гэдгийг анхааруулсаар. Жишээ нь, Clearview технологийг нас барсан хүмүүсийг таних ажиллагаанд төдийгүй Украины хилийн шалган нэвтрүүлэх цэгүүдэд ашиглаж байгаа нь сэжигтэй этгээдүүд, дайсны туршуулуудыг илрүүлэх зорилготой ажээ.

Үүнтэй холбоотойгоор Украины засгийн газрын харьяа нэгэн байгууллагаас Clearview компанид нэгэн цахим захидал ирснийг ВВС агентлагт дамжуулан өгчээ.

“Уг системийг ашигласны ачаар саатуулагдсан сэжигтнүүдийн талаарх мэдээлэл үнэн зөв эсэхийг маш богино хугацаанд тодорхойлох боломжтой болсон бөгөөд 1000 гаруй удаа хяналт шалгалт хийсэн” гэж нэрээ нууцалсан нэгэн албан тушаалтнаас ирсэн дээрх захидалд дурдсан байна.  

Чухамдаа ийм баримт нь судлаачдын санааг хамгийн ихээр зовоож байгаа юм. Учир нь, хэдийгээр нүүр царай таних технологи хурдтай хөгжиж байгаа боловч төгс боловсронгуй болоогүй хэвээр байгаа тул зарим тохиолдолд алдаа гаргах нь бий. Дайны үед ийм алдаа гарах аваас гэмгүй иргэнийг дайсны талын туршуул гэж үзэхэд хүргэж болзошгүй.  

“Хүн амьд явах эсвэл үхэх эсэх нь ийм технологиос хамаардаг байх ёсгүй. Таныг шалгаж байцаасны дараа алахгүй юм аа гэхэд шоронд суулгах магадлалтай. Технологийг ийм байдлаар хэзээ ч ашиглаж болохгүй” гэж нүүр царай таних технологиор мэргэшсэн судлаач Конор Хили ярьсан бол “энэ нь хүний эрхэд заналхийлж буй асар том аюул” гэж Технологийг хянах төслийн шинжээч Альберт Фокс Кан тодорхойллоо.

“Энхийн цагт технологийн алдаа гарлаа гэхэд хүмүүсийг хэлмэгдүүлэн баривчилна, харин байлдааны ажиллагаа болж буй бүсэд алдаа гарах аваас гэмгүй хүмүүсийг шууд буудан хөнөөх магадлалтай”.

“Зөвшөөрөлгүй нарийвчлал”

Clearview компанийг үүсгэн байгуулагч Хоан Тон-Дат өөрийн боловсруулсан технологийн давуу талыг тодруулж хэлэхдээ, түүний нарийвчлал нь 99 хувиас дээш гэдгийг онцлон дурдав.  Гэхдээ нарийвчлал гэдэг бол гэрэл зургийн чанар, толгойн байрлал, нүүрээ ямар нэгэн зүйлээр, тухайлбал, маскаар халхалсан уу гэх мэт олон хүчин зүйлээс хамаардаг.

Хувийн мэдээллийг хамгаалах тал дээр Clearview-тэй холбоотой маргаан үл ойлголцол Европ, АНУ-д үүсээд байна. Тус компани “Фэйсбүүк”, “Инстаграм” төдийгүй Оросын "ВКонтакте" нийгмийн сүлжээнүүдэд байршуулсан гэрэл зургуудыг түүж цуглуулсаар байгаа бөгөөд тэдгээрийг ашиглах зөвшөөрлийг хэн нэгнээс авч байсан тохиолдол үгүй.    

Энэ нийтлэлийг уншиж буй таны гэрэл зураг ч гэсэн Clearview-гийн өгөгдлийн санд аль хэдийнэ орчихсон байж магадгүй. Гэрэл зургаа ашиглуулах зөвшөөрлийг та өгөөгүй гэдэг нь ойлгомжтой.  

Нүүр царай таних технологи нь хууль ёсных мөн эсэх нь маргаантай асуудал гэдгийг Тон-Дат хүлээн зөвшөөрсний зэрэгцээ “гэхдээ манай компани хуулийн хүрээнд үйл ажиллагаа явуулж байгаа, бидний бүтээсэн технологи ердөө л үл ойлголцлын золиос болсон” гэжээ.

Гэсэн хэдий ч уг технологийг “өөр зорилгоор” ашиглаж магадгүй бөгөөд 11 дүгээр сард ВВС агентлагийн нэгэн мэдээнд “Хятадад сэтгүүлчдийг тагнан мөрдөхийн тулд ийм технологийг ашиглахаар зэхэж байгаа” тухай дурдаж байв.

Программ хангамжаа ийм зорилгоор ашиглуулахгүй, тэр тусмаа авторитар дэглэмүүдтэй манай компани хамтран ажилладаггүй, Оростой ч хамтрахгүй гэдгээТон-Дат батлан хэлж байна.  

Үүний зэрэгцээ Clearview-гийн технологийг цэргийн зорилгоор хэдийнэ ашиглаад эхэлсэн бөгөөд тус компани өнгөрсөн онд Пентагонтой гэрээ байгуулж, виртуал бодит байдлын нүдний шилэнд уг технологийг ашиглах боломжийг судлахаар тохиролцжээ.  

Энэ бүх баримт нь “хүмүүсийн хувийн мэдээлэл халдашгүй байх ёстой” гэж үздэг хүмүүсийн санааг тун ихээр зовоож байна. Clearview технологи дайны үед Украины эрх баригчдад хэрэгтэй байж болох юм, гэхдээ цаашдаа яах вэ? Энх тайван цаг ирэх тэр үед Украины засгийн газар тухайн программ хангамжийг буцааж өгөх болов уу?

Дайны үед бүтээсэн технологиудыг энхийн цагт ч үргэлжлүүлэн ашиглаж байсан тохиолдолд олон бий шүү дээ.  


Б.Адъяахүү

Эх сурвалж: ВВС

]]> Ч.Эрдэнэ: МОНЦАМЭ-д хууль хэрэгтэй https://serune.mn/read/48 https://serune.mn/read/48 Б.Болд Tue, 05 Apr 2022 10:33:12 +0800 1921 оны Ардын хувьсгалын анхны байгууллага нь МОНЦАМЭ. Үндэсний мэдээллийн агентлаг маань тусгаар тогтносон Монгол Улсын нүд чих, дуу хоолой үе үеийн туршид байсан, байсаар байна. 


]]>
(Бэсүд Ч. Эрдэнэ, Монгол Улсын Соёлын гавъяат зүтгэлтэн, Соёлын элч)

1921 оны Ардын хувьсгалын анхны байгууллага нь МОНЦАМЭ. Үндэсний мэдээллийн агентлаг маань тусгаар тогтносон Монгол Улсын нүд чих, дуу хоолой үе үеийн туршид байсан, байсаар байна. Тусгаар тогтнолын зайлшгүй бүрэлдэхүүн хэсэг, бэлгэ тэмдэг нь МОНЦАМЭ. Тиймээс Засгийн газрын бүрэлдэхүүнд ямагт официоз статустай явж ирсэн албан ёсны төв байгууллага. Официоз нь хагас албан ёсны гэсэн үг. Засгийн газрын ч, олон нийтийн ч үйл ажиллагаа эрхэлж, үүрэг хариуцлага хүлээнэ гэсэн утгатай. МОНЦАМЭ нь аливаа олон улсын асуудлаар бие даан мэдэгдэл гаргах бүрэн эрхтэй байгууллага. 
Гэтэл Ардын хувьсгалын анхны байгууллага маань татан буугдсан үе бий. Энэ нь нам, улсын удирдлагын хүрээнд Д. Төмөр-Очир зэрэг Хятадын талыг баримтлагчид нөлөөтэй болсны үр дагавар байв. Гэвч НҮБ-д элсэхийн тулд БНМАУ нь тусгаар тогтносон улсад тавигддаг болзол нөхцлийг ханган биелүүлсэн байх ёстой болно.

Ингээд 1957 онд Монголын үндэсний мэдээллийн агентлаг МОНЦАМЭ-г сэргээн байгуулснаар Монгол Улс НҮБ-ын гишүүн болсон түүхтэй.

Үүний логикийг сайн мэдэх хэрэгтэй. Юув гэвэл, тусгаар тогтносон бүрэн эрхт улс нь дэлхийтэй өдөр дутам харилцдаг, өөрөөр хэлбэл, өөрийн албан ёсны мэдээллээ дэлхий нийтэд цацдаг, олон улсын мэдээллийг ард түмэндээ хүргэдэг тийм чадвар, албан ёсны зохих хэрэгсэлтэй байх ёстой юм. Тэр нь Монголын цахилгаан мэдээний агентлаг юм. 
Дэлхий дахин мэдээллийн эрин үед шилжив. Мэдээлийн тэсрэлт явагдаж, мэдээлэл, холбооны технологийн дэвшил соёл иргэншлийн ерөнхий төлвийг тодорхойлох болсон өнөөгийн онцлог нөхцөлд мэдээллийн салбар дахь үндэсний бодлого анхаарлын төвд  байхаас аргагүй юм. Энэ нь МОНЦАМЭ агентлагт эн түрүүнд хамаарна. Ийм ч уламжлалтай. 
Гэтэл харамсалтай нь, МОНЦАМЭ агентлагийн тухай хууль байхгүй байна. Агентлагийн үе үеийн удирдлага энэ талаар удаа дараа санаачлага гаргаж ирсэн боловч УИХ-ын түвшинд асуудлын мөн чанарыг огт ойлгосонгуй. Мөн чанар нь чухам юу болох тухай дээр дурдлаа. Үндэсний мэдээллийн МОНЦАМЭ агентлаг татан буугдах юмуу, нэр хаяг, үүрэг зорилго нь эрс өөрчлөгдөх нөхцөлд гадаад ертөнцөд ямар сэтгэгдэл төрж, дүгнэлт хийгдэх вэ гэвэл, өнөөгийн Монгол Улс тусгаар тогтнолоосоо татгалзах том алхам хийлээ гэж үзнэ. Тэр тусмаа геополитикийн логикоор ийм дүгнэлт, сэтгэгдэл гарцаагүй. Улмаар гадаад харилцаанд ихээхэн өөрчлөлт гарна гэх мэт. 
Тиймээс МОНЦАМЭ агентлагийн тухай хуулийг боловсруулж батлах нь тулгамдсан асуудал. Хууль тусгах зарчмууд нь 100 жилд тогтсон уламжлалд түшиглэсэн байх ёстой.
]]>
(Бэсүд Ч. Эрдэнэ, Монгол Улсын Соёлын гавъяат зүтгэлтэн, Соёлын элч)

1921 оны Ардын хувьсгалын анхны байгууллага нь МОНЦАМЭ. Үндэсний мэдээллийн агентлаг маань тусгаар тогтносон Монгол Улсын нүд чих, дуу хоолой үе үеийн туршид байсан, байсаар байна. Тусгаар тогтнолын зайлшгүй бүрэлдэхүүн хэсэг, бэлгэ тэмдэг нь МОНЦАМЭ. Тиймээс Засгийн газрын бүрэлдэхүүнд ямагт официоз статустай явж ирсэн албан ёсны төв байгууллага. Официоз нь хагас албан ёсны гэсэн үг. Засгийн газрын ч, олон нийтийн ч үйл ажиллагаа эрхэлж, үүрэг хариуцлага хүлээнэ гэсэн утгатай. МОНЦАМЭ нь аливаа олон улсын асуудлаар бие даан мэдэгдэл гаргах бүрэн эрхтэй байгууллага. 
Гэтэл Ардын хувьсгалын анхны байгууллага маань татан буугдсан үе бий. Энэ нь нам, улсын удирдлагын хүрээнд Д. Төмөр-Очир зэрэг Хятадын талыг баримтлагчид нөлөөтэй болсны үр дагавар байв. Гэвч НҮБ-д элсэхийн тулд БНМАУ нь тусгаар тогтносон улсад тавигддаг болзол нөхцлийг ханган биелүүлсэн байх ёстой болно.

Ингээд 1957 онд Монголын үндэсний мэдээллийн агентлаг МОНЦАМЭ-г сэргээн байгуулснаар Монгол Улс НҮБ-ын гишүүн болсон түүхтэй.

Үүний логикийг сайн мэдэх хэрэгтэй. Юув гэвэл, тусгаар тогтносон бүрэн эрхт улс нь дэлхийтэй өдөр дутам харилцдаг, өөрөөр хэлбэл, өөрийн албан ёсны мэдээллээ дэлхий нийтэд цацдаг, олон улсын мэдээллийг ард түмэндээ хүргэдэг тийм чадвар, албан ёсны зохих хэрэгсэлтэй байх ёстой юм. Тэр нь Монголын цахилгаан мэдээний агентлаг юм. 
Дэлхий дахин мэдээллийн эрин үед шилжив. Мэдээлийн тэсрэлт явагдаж, мэдээлэл, холбооны технологийн дэвшил соёл иргэншлийн ерөнхий төлвийг тодорхойлох болсон өнөөгийн онцлог нөхцөлд мэдээллийн салбар дахь үндэсний бодлого анхаарлын төвд  байхаас аргагүй юм. Энэ нь МОНЦАМЭ агентлагт эн түрүүнд хамаарна. Ийм ч уламжлалтай. 
Гэтэл харамсалтай нь, МОНЦАМЭ агентлагийн тухай хууль байхгүй байна. Агентлагийн үе үеийн удирдлага энэ талаар удаа дараа санаачлага гаргаж ирсэн боловч УИХ-ын түвшинд асуудлын мөн чанарыг огт ойлгосонгуй. Мөн чанар нь чухам юу болох тухай дээр дурдлаа. Үндэсний мэдээллийн МОНЦАМЭ агентлаг татан буугдах юмуу, нэр хаяг, үүрэг зорилго нь эрс өөрчлөгдөх нөхцөлд гадаад ертөнцөд ямар сэтгэгдэл төрж, дүгнэлт хийгдэх вэ гэвэл, өнөөгийн Монгол Улс тусгаар тогтнолоосоо татгалзах том алхам хийлээ гэж үзнэ. Тэр тусмаа геополитикийн логикоор ийм дүгнэлт, сэтгэгдэл гарцаагүй. Улмаар гадаад харилцаанд ихээхэн өөрчлөлт гарна гэх мэт. 
Тиймээс МОНЦАМЭ агентлагийн тухай хуулийг боловсруулж батлах нь тулгамдсан асуудал. Хууль тусгах зарчмууд нь 100 жилд тогтсон уламжлалд түшиглэсэн байх ёстой.
]]>