-Монгол хүн сансарт ниссэн түүхэн үйл явдлыг гэрэл зургийн хальснаа баримтжуулсан гол хүн бол Та шүү дээ. Анх сансрын гэрэл зурагчнаар томилогдох тушаалыг хэрхэн хүлээж авч байв?

-1978 онд, нэг өдөр Мэдээлэл радио телевизийн улсын хорооны дарга С.Пүрэвжав намайг өрөөндөө дуудсан юм. Төв хорооноос нэг ажил даалгасан, чиний нэрийг өгсөн шүү гэж байна. Тухайн үед нээх юм бодолгүй өнгөрсөн. Хэд хоногийн дараа намайг Монгол ардын хувьсгалт намын төв хорооны хэлтсийн дарга Ч.Түмэндэлгэр өрөөндөө дуудуулсан. Яваад очтол, 10 гаруй хүний эмнэлэгт үзүүлж байгаа зураг авах даалгавар өгч, Сайд нарын II эмнэлэг рүү явуулсан юм. Тухайн үед гэрэл зургийн хальс маш нарийн байсан тул тэр хүмүүсийн зургийг ганц, хоёр л дараад ирж байлаа. Намайг яасан цөөхөн зураг авсан юм бэ гээд, энэ хальсыг хэнд ч дамжуулж болохгүй гэж сануулав. Түүнээс сар шахмын дараа Төв хороон дээр намайг дуудаж, сансарт нисэхээр бэлтгэж буй 12 хүний зургийг нь авахуулсан юм аа гэж надад хэлсэн л дээ. Гэхдээ энэ тухай маш нууцлах ёстой гэж сануулаад, Лениний музейд долоо хоногт нэг удаа хичээлд суух үүрэг өгсөн юм. 

-Ямар хичээл билээ?

-Астрономын хичээл байсан. Би энэ тухай хэнд ч хэлэх эрхгүй байв. Лениний музейд нь яваад очтол, “Монгол кино” үйлдвэр, Монгол телевиз (МҮОНРТ)-ээс хичээлд суусан. “Монгол кино” үйлдвэрээс оператор З.Сүхбаатар, найруулагч Ч.Гомбо, Монгол телевизээс н.Дашдондог, найруулагч Д.Жаргал, гэрэл зурагчнаар миний бие, нийлээд таван хүн байсан юм. Сүүлд юм ч зах зухаас тодорхой болж би ч ойлгох шатандаа ирлээ. Тэр үед бидэнд “улаан цайм” хэлсэн л дээ. Сансарт нисэхээр дөрвөн хүн шалгараад байгаа, тэдний зургийг авна гэж хэлсэн.

-Тухайн үед ямар дөрвөн хүн байсныг та санаж байна уу?

-Тухайн үед би хэн дөрөв гэж асууж байгаагүй. Энэ тухай нууцлах ёстой болохоор тэгж их сонирхдоггүй байв. 

-Монгол хүн сансарт нисэхээр аль 1978 оноос л бэлтгэгдэж эхэлсэн байна шүү дээ. Та бүхэн үүнийг нь мэдэж байж. Сүүлд 1981 оны гуравдугаар сард, сансрын нислэгээс хэдхэн хоногийн өмнө л энэ тухай анхны мэдээ цацагдсан шүү дээ. Тэгэхээр нууцыг чанд хадгалж дээ...?

-Тэгэлгүй яахав. Биднийг Орос явж зураг авах бүрд хөдөө томилолтоор явлаа гэж хэлээрэй, ар гэрийнхэндээ ч хэлж болохгүй гэж сануулдаг байв. 

-Гэрийнхнээсээ ч хүртэл нууцалж байсан хэрэг үү?

-Мэдээж эхнэртээ хэлэхгүй байна гэж юу байхав дээ. Эхнэр маань нууцыг маш сайн хадгалсан. Тухайн үед би хөдөө аж ахуйн үйл явдал хариуцдаг гэрэл зурагчин байлаа. Хөдөө явахдаа өмсдөг хувцас нь тусдаа, өөрөө ч наранд борлочихоод ирэх ёстой шүү дээ. Гэтэл Москва яваад ирсэн хүн хослол өмсөөд, зангиа зүүчихсэн, царай нь цайчихсан, ядаж л хүүхдүүддээ бохь, чихэртэй ирнэ шүү дээ. /инээв/

-Энэ хариуцлагатай даалгаврыг авчихаад та чухам юу бодож байсан бэ?

-Үнэнийг хэлэхэд, эх орон, эхнэр хүүхэд, нам засгийн төлөө гэж том юм яриагүй л дээ. Улс надад том даалгавар өглөө, үүнийг яаж сайн биелүүлэх вэ гэдэг айдас л төрж байсан. 

-Та тухайн үед сансарт нисэхээр Ж.Гүррагчааг сонгоно гэдгийг мэдэж байв уу?

-Би 1978 онд энэ даалгаврыг аваад, 1979 оны эхээр Москва руу анх явсан. Тэр үед дөрвөн хүн байсан юм. Түүнээс өмнө 12 хүний зургийг авч байсан шүү дээ. Тэдний дунд тухайн үеийн Холбооны яамны орлогч сайд асан Д.Гарам-Очир байсныг санаж байна. Тэднээс л дөрөв нь шалгарсан хэрэг. Сүүлд сураг сонсоход, тэр дөрвөөс Ж.Гүррагчаа, М.Ганзориг үлдээд, нөгөө хоёр нь буцсан байсан. 1980 оны эхээр тэр хоёрын зургийг авч эхэлсэн дээ. Би тухайн үед Ж.Гүррагчаа, М.Ганзориг хоёрын хэн нь сансарт нисэхийг мэддэггүй, хоёулангийнх нь зургийг ижилхэн авдаг байлаа. 

-Тухайн үед МОНЦАМЭ-гийн гэрэл зурагчид энэ түүхэн үйл явдалтай холбоотой архивын гэрэл зургийн 60 хувийг дангаараа бүрдүүлсэн байдаг. Та бүхэн Ж.Гүррагчаа, М.Ганзоригийн ямар ямар зургуудыг авч байв?

-Тэр хоёрт уулын аманд гэр бариад өгчихсөн, Булган аймагт Ж.Гүррагчаагийн ээж, аав дээр очиж бид дүрс, зураг авдаг байв. М.Ганзоригийн ээж аавынд ч очиж зураг авч байсан. Үе үе Москва явна. Ингэхдээ тэнд 7-8 хоноод буцаад ирдэг байв. Бид Москвад байрлана, сансрын нисэгчид 45 км-ийн зайтай “Оддын хотхон”-д байрладаг. Бид өдөр нь Оддын хотхонд очиж зургаа авчихаад, орой буудалдаа ирдэг байв. Тэдний сансрын нислэгийн бэлтгэл, ар гэр, амьдрал ахуйг дурандаа тольддог байсан. Тэгээд Улаанбаатарт ирэхэд Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны н.Дорж гэдэг хурандаа хажууд сууж байгаад, зураг угааж дуусмагц аваад явчихдаг байсан. 

-Монгол хүн сансарт ниссэн торгон агшныг буулгаж үлдээсэн нь хэдий таны хийх ёстой ажил байсан ч хожим үнэ цэн, ямар гавьяа байгуулсныг тань бид бахархан сууна. Сансрын хөлөг хөөрөх агшинд эх захгүй гэрэл цацарч, их дуу чимээ гарсан байх. Тухайн үеийн сэтгэгдлээ бидэнтэй хуваалцана уу? 

-Хүн болж төрсний нэг бахархал, аз гэж боддог. СОЮЗ-39 хөлгийг өглөө нар мандаж байх үед зөөгөөд явж байх агшинг би гэрэл зурагт буулгасан. Сүрдмээр том техникийг анх удаа харсан нь тэр. 

Сансрын хөлөг хөөрөх үед ойроос зураг ав гэдэг даалгавар надад өгсөн. Тухайн үед надад хүч нэмж МОНЦАМЭ-гийн гэрэл зурагчин Ц.Нинаг томилоод удаагүй байв. Гэрэл зурагчин Ц.Нина бол олимпод зураг авсан, гадаадын айлчлалд Ю.Цэдэнбал даргыг дагаж явдаг байсан туршлагатай, түүнийг нь харгалзсан байх. Мөн тэр үед "Үнэн" сонины гэрэл зурагчин М.Лхагвасүрэн байсан. Өөрөөр хэлбэл, СОЮЗ-39-ийг хөөрөх үед Монголын талаас гурван гэрэл зурагчин байсан юм. Оросын талаас албан ёсны нэг гэрэл зурагчин байв. 

Оросууд яг хөөрөх үед маш их чимээтэй, асар их гэрэл цацарна гэж хэлж байсан. Бид сансрын хөлөгтэй 200 метр ойртсон шүү дээ. Би тухайн үед маш их дуу чимээ гарах байх гэж бодож байв. Гэтэл СОЮЗ-39-ийн даралтыг анх удаа газрын гүн рүү өгсөн нь тэр юм билээ. Газар дээр даралт өгөхөөр маш их дуу чимээ гарч, шороо босдог байсан юм байна. Гэтэл тэр нислэгт сүртэй их дуу, чимээ гараагүй. 

-Тухайн үед таныг ямар гэрэл зургийн аппарат, техникээр хангаж байв?

-Шинжлэх ухааны академиас надад F2 гэдэг аппарат өгсөн юм. Тэр нь автоматаар зураг дардаг. Тухайн үед манай монгол гэрэл зурагчдад тийм аппарат байгаагүй. Яг сансрын хөлөг хөөрөх болох үед би автомат дээр нь тавьчихсан. Гэтэл өнөөх чинь хөөрөлгүй байсаар миний 32 кадрын хальс дуусаж орхив. Тэгээд F3-аараа зураг дарлаа, асаах пентаксаараа ч дарав. Тэгээд нөгөөх F2-оо цэнэглэж амжиж зургаа авсан даа. Сансрын хөлөг тийм удаан хөөрдөг гэж тухайн үед бодоогүй. Хөөрлөө гээд л сум шиг л харвачихна гэж бодохгүй юу. Лениний музейд Астрономын хичээл үзэж байснаа санасангүй гээд өөрийгөө зүхэж байв. Гэхдээ л зургаа авч амжсаан, амжсан. Нэг наргиантай юм ярьчих уу. 

-За тэг л дээ...?

-Сансрын хөлөг хөөрөх үед зураг авахаар очиход ойроос зураг, дүрс авах хүн 62 килограммаас дээш жинтэй байх ёстой гэсэн шаардлага тавьж байна гэсэн. Тэгээд манай кино, телевизийнхэн орлоо, орос зурагчин ч орлоо. Тэр үед би 29 настай, хамгийн залуу нь байсан л даа. Тухайн үед би 62 килограмм хүрэхгүй байх вий, ийм том даалгавар авчихаад түүнээс хоцорчих вий гэж маш их айж байсан юм. Тэгээд жингээ үзүүлэхэд 62.8 килограмм байж билээ. Тэгснээ нөгөөдүүл инээлдээд, миний халаасанд "Болор" архи хийгээд оруулж байлаа. Сүүлд сонсох нь ээ, тэд нар надаар тоглож байсан юм билээ. /инээв/

-Та бол залуу нас, амьдралаа МОНЦАМЭ-тэй холбосон гэрэл зурагчин. Анх яаж гэрэл зурагтай холбогдсон юм бэ? 

-Би 10 жилд байхдаа л гэрэл зураг сонирхдог хүүхэд байсан юм. Миний авга ах, Драмын театрын консерваторын зураач Н.Шийтэр гэж хүн бий. Тэр хүн 1968 оны үед оюутан байхдаа надад гэрэл зургийн аппарат авч өгсөн. Тухайн үед “Таксин цоохор машин”-ыг дуулдаг Н.Цэнд-Аюуш Барилгачдын соёлын ордонд гэрэл зургийн сургалт үнэгүй хичээллүүлж байсан. Би ангийнхаа хүүхдүүдийг дагаж тэр сургалтад хоёр сар гаруй суусан юм. Тэгээд 1970 онд 10 дугаар ангиа төгсөх ч болж, би Хөдөө аж ахуйн дээд сургуулийн ойн инженерээр сурах хуваарь авлаа. Тэр үед манай сургууль дээр Улсын гэрэл зургийн газраас гэрэл зураг сонирхдог хүүхдүүдийг ажилд авч байна гэж ирсэн л дээ. Тэгээд л би ерөөсөө гэрэл зурагчин болно гэж шийдээд, тэнд ажилд орсон юм. Намайг тухайн үедээ хоёр жил ажиллуулаад гадагшаа сургуульд явуулна гэж амлаж байсан. Тэрэнд нь болоод л орчихсон байхгүй юу. Тэгээд сургуульд явах гэж хэсэг хөөцөлдсөн ч чадаагүй л дээ. Улсын гэрэл зургийн газар тухайн үед МОНЦАМЭ-г гэрэл зургаар хангадаг байсан. Удалгүй МОНЦАМЭ-гийн харьяаны хэлтэс болсон юм.

-Та ер нь хүүхэд байхдаа юу хүсэж мөрөөддөг байв?

-Би 10 жилийн сурагч байхдаа хөлбөмбөг тоглодог, “Алдар” нийгэмлэгийн тамирчин байлаа. Гэрэл зурагчин болоод 1971 оны наадам буюу Ардын хувьсгалын 50 жилийн ойн үеэр гэрэл зураг аваад явж байтал хөлбөмбөгийн үзүүлэх тоглолт болж байсан. Тэнд би тэсэлгүй явж ороод хамгийн сүүлийн удаа л хөлбөмбөг тоглосон юм. Би чинь гэрэл зурагчин, ажлаа хийх ёстой шүү дээ. /инээв/

-Өнөөдөр таны ахалж байгаа хоёр ажлын хэсгийн хурал боллоо. Түгээмэл тархацтай ашигт малтмалын талаар болон худгийн талаарх ажлын хэсгийн талаар мэдээлэл өгнө үү?

-Албан ёсны нэршил нь их урт нэртэй ажлын хэсгүүд л дээ. Нэг нь Нийслэлийн нутаг дэвсгэрт түгээмэл тархацтай ашигт малтмалын тухай хуулийн эрх зүйн зохицуулалтыг сайжруулах талаар санал, дүгнэлт боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг.

Бүтээн байгуулалт өрнөж байгаа энэ үед түгээмэл тархацтай ордыг хориглох тухай ярихгүй, харин зөв зохистой ашиглаж, нөхөн сэргээлт хийх шаардлагаа өндөрсгөнө. Ажлын хэсэг энэ долоо хоногт дахин хуралдаж саналуудаа нэгтгэнэ.

-Улаанбаатар хотын усны сан бүхий газрын онцгой болон энгийн хамгаалалтын бүс, ус хангамжийн эх үүсвэрийн эрүүл ахуйн хориглолтын, хязгаарлалтын бүс ойгоор бүрхэгдсэн талбай, ойн сан бүхий газар, цэвэр бохир усны шугам сүлжээ шинээр хийхээр төлөвлөсөн, зураг төсөл батлагдсан инженерийн дэд бүтэцтэй, төвлөрсөн шугам сүлжээтэй газарт цооног өрөмдөж худаг гаргахыг хориглох талаар санал, дүгнэлт боловсруулах ажлын хэсэг. Бид үүнийг хялбарчлаад “Худаг” гээд байгаа.

Ажлын хэсэг маш өргөн бүрэлдэхүүнтэй ажиллаж байгаа. Бидний гол зорилго бол ундны усыг цэвэр байлгах, хамгаалах. Хэн нэг нь дуртай газраа өрөмдөөд худаг гаргаад байдгийг цэгцэлье гэж байгаа. Мэргэжлийн байгууллагын өгч байгаа мэдээллээр Монгол Улсад 78 мянган худаг байдаг. Үүний гуравны нэг нь Улаанбаатар хотод байна. Нэг худгийг тойроод олон арван нүхэн жорлон байна. Ийм нөхцөлд тэр худаг, худгийн ус цэвэр байх боломжгүй. Эрүүл мэндийн байгууллагаас гаргасан мэдээллээр Улаанбаатар хотод 350 мянган нүхэн жорлон бий. Харин Усны газрын дарга Д.Батбаяр бол 680 мянган нүхэн жорлон байгаа гэдэг. Яагаад жорлонгийн тоо яриад байна вэ гэхээр ямар зайд яаж нөлөөлдөг гэдэг нь чухал.

Судалгаагаар хөрсөн дээр ямар байгаагаас шалтгаалаад 6-250 метр радиуст гэдэсний савханцар тархаж байдаг. Тэгэхээр тэр олон мянган жорлон, тэр олон мянган худгийг бохирдуулж, эргээд энэ нь хүндээ халдвар тараах үндэс болоод байна. Хөрсний бохирдол, ундны ус ярьж л байгаа бол нүхэн жорлонгийн асуудал заавал ингэж давхар яригдах болчхоод байна. Худгаа тоолоод яг тоог нь гаргачихъя, бас нүхэн жорлонгийн нэгдсэн тоог гаргая. Нэг талдаа нүхэн жорлонг багасгах, байгальд ээлтэй технологиудаар шийдэх ажил нь явах байх. Нөгөө талдаа ундны усаа цэвэр байлгаж, хэн дуртай нь өрөмдөж худаг гаргадгийг цэгцлэх цаг ирсэн.

-Худгийн тоог яаж гаргах вэ, ер нь цаашдаа худаг гаргах зөвшөөрлийг хориглоно гэж ойлгож болох уу?

-Хэрэглээг хянах, гүний усыг хамгаалах хамгийн эхний арга бол гүний худгаас ус хэрэглэдэг иргэн, аж ахуйн нэгжүүдэд усны тоолууртай болох шаардлага тавих. Гүний усыг зөвхөн өрхийн хэрэгцээнд, ундны зориулалтаар ашиглана гэдэг ч юм уу заалт оруулаад хэрэглэж байгаа хэн боловч тоолууртай байна гээд журамлаад өгвөл худгийн тоо гарчихна, бас хэрэглээг хянаад явчихна. Ажлын хэсэг дээр бол гүний худаг өрөмдөхийг хориглох тухай маш олон үндэслэлтэй саналуудыг мэргэжлийн хүмүүс гаргасан.

-Усны төлбөрийн асуудал ер нь яригдав уу? Манай улс бол хэрэглээний усандаа маш бага тариф тогтоосон улсын нэг шүү дээ.

-Манай улс усны дөрвөн төрлийн төлбөр л авдаг. Нэгдүгээрт, ус ашигласны төлбөр. Энэ нь байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хуулиар зохицуулагддаг. Хоёрдугаарт, ус бохирдуулсны төлбөр. Энэ нь ус бохирдуулсны төлбөрийн тухай хуулиар зохицуулагддаг. Гуравдугаарт, ус хомсдуулсны төлбөр. Харамсалтай нь, 2012 оноос усны тухай хуульд байгаа энэ заалтыг өнөөг хүртэл хэрэгжүүлээгүй байдаг юм билээ. Дөрөвдүгээрт, усны үйлчилгээний төлбөр гэж байгаа. Энэ бол бидний мэддэг төлбөр. Бид үүнийг хэрэглээний ус ашигласны төлбөр л гэж ярьдаг. Яг үнэндээ бид усаа үнэгүй ашигладаг. Одоо төлөөд байгаа төлбөр бол Ус сувгийн газрын гаргадаг зардлыг л төлж байгаа. Мянганы сорилтын сангийн буцалтгүй тусламжаар хэрэгжүүлж байгаа төсөлд ч манай улсын хэрэглээний усны үнэ тарифыг маш бага гээд тарифыг бага багаар нэмэгдүүлж олон улсын жишигт ойртуулах зөвлөмж өгсөн байдаг.

-Танаас тодруулга ярилцлага авч байгаа энэ үед нийслэлээс хөрсний усыг зориулалтын бусаар зайлуулж байгаа зөрчлүүдийг арилгуулахаар ажиллаж байна. Хөрсний усыг хууль бусаар зайлуулах, зөвшөөрөл авахгүй шавхах зэрэг ноцтой зөрчлүүд байх шиг байна?

-Усны газраас авсан мэдээллээр хөрсний ус зайлуулах зөвшөөрөл авсан 18 аж ахуйн нэгж байгаа юм билээ. Энд нэг тоо баримт хэлье. Ус сувгийн удирдах газар жилдээ 50 сая метр.куб ус нийлүүлдэг. Гэтэл хөрсний ус зайлуулах зөвшөөрөл авсан энэ 18 аж ахуйн нэгж 11 сая куб.метр усыг шавхан зайлуулж байгаа. Зөвшөөрөл аваад зайлуулж байгаа аж ахуйн нэгжүүдийг буруутгаж байгаа юм биш. Гэхдээ бодоод үз дээ. Ус сувгийн удирдах газрын жилдээ нийлүүлдэг усны тавны нэгтэй тэнцэх усыг 18-хан компани шавхаад зайлуулж байна. Зөвшөөрөлгүй хэд ч байгаа юм бүү мэд. Сүүлийн хэдэн хоногт гэхэд л нийслэл маш олон зөрчлийг илрүүлж, үүрэг өгөөд явж байна. Бид хүүхдийг шүдээ угаахдаа крантаа хаа, усаа хэмнэ гээд л байдаг. Бодит байдал дээр хэдхэн аж ахуйн нэгж ийм их хөрсний усыг шавхаж байна. Харамсалтай, хайран байгаа биз.

-Татан гаргах ажиллагааг зохион байгуулахдаа алба хаагчдын ажлыг хялбаршуулсан, техник технологийг илүү ашиглаж, цаг хугацаа хэмнэх цаашлаад аюулгүй байдлыг хангахад томоохон түлхэц болжээ гэж харж байна?

-Татан гаргах ажиллагаанд олон үйлдэлт Про-5 загварын усны дроныг ашиглах сургалт дадлагыг мэргэжлийн багш нараар удирдуулан зохион байгуулж, алба хаагчдаа дадлагажуулсан.

Мөн  аврагч усчин буюу шумбагчид усан доороос мэдээ дамжуулах, холбооны техник хэрэгслээр бүрэн хангагдсан. Түүнчлэн томилогдон үүрэг гүйцэтгэсэн алба хаагчдад хөдөлмөр хамгаалал аюулгүй ажиллагааны чиглэлийн түр зааврыг боловсруулан, мөрдлөг болгон ажиллалаа. Биднээс шалтгаалахгүй, байгаль цаг уурын өөрчлөлттэй холбоотой асуудлууд гарсан. Тухайлбал, бороо ороогүй өдөр гэж бараг байсангүй.

Олон техник, цахилгаан үүсгүүрүүд ажиллаж байгаа учраас аянга цахих эрсдэл өндөр  байлаа.

Салхи ихсэхээр давалгаа ихтэй учраас татан гаргах ажиллагаа түр зогсох тохиолдол ч байсан. Ажлын явцад гарсан хүндрэл бэрхшээлийг даван туулах арга зам, хэрэгжүүлэх арга хэмжээг тухай бүрт нь шийдвэрлэж удирдлага, зохион байгуулалтаар ханган ажилласан.

Мөн татан гаргах ажиллагаанд оролцсон бие бүрэлдэхүүн гар, сэтгэл нийлэн ажилласан учраас эрсдэл бүхнийг даван туулж чадлаа.

-Харахад, хэлэхэд амархан мэт боловч ажиллагаа ихтэй, үүсэж болох эрсдэл өндөртэй, тооцоолоогүй асуудлууд тулгардаг гээд тоочоод байвал олон зүйлийг ажиглаж байна. Урьд өмнө нь хийгдэж байгаагүй ажил учраас хүн бүрээс ур чадвар шаардсан, туршлага хуримтлуулах боломжийг олгож байгаа давуу тал ч бас байна?  

 -“Сүхбаатар” хөлөг онгоц бол живсэн газар, жин, хэмжээ, байрлал нь тодорхой байсан учраас тооцоо, судалгаа хийхэд арай хялбар байсан. Усны гүнд илрүүлсэн тэмдэгт тээврийн хэрэгсэл байна уу, хад асга байна уу  гэдгийг эхлээд усны дроноор бичлэг хийж зураг авч тогтооно. Үүний дараа эрдэмтэн судлаачид гүн, хэмжээ, байршлыг тооцоолон, татан гаргах ажиллагааны төлөвлөгөөг боловсруулна. Нөгөө усны дрон маань өөрөө олон үйлдэлтэй учраас усны гүнд тухайн объектыг сүвлэх, оосорлох ажиллагааг хийдэг.

Эхний сүвлэгээ амжилттай болбол дараа, дараагийн сүвлэгээг хийж, фермийг ашиглан татан гаргах ажиллагааг хийнэ. Хязгаарлагдмал орчин буюу усны гүнд учраас хүнээс нарийн ур чадвар, мэдрэмж шаарддаг. Цаг хугацаа ч их шаарддаг ажил.

Усны гүнд 20 метрт ирсэний дараа усчин аврагчид үндсэн бэхлэлт, холболтыг шалгаж түүний дараа фермийнхээ тусламжтайгаар татан гаргах ажиллагааг зохион байгуулна. Объектыг нуурын эрэгт ойртуулан тусгай татах зориулалттай КТЛ автомашинаар татан эрэгт гаргаж, шатахуун, шатах, тослох материалыг өөр саванд юүлэн аюулгүй болгож, мэргэжлийн байгууллагын заавар, зөвлөмжийн дагуу шийдвэрлэдэг. Дунджаар тооцоолоход 2-9 хоногийг нэг техник хэрэгслийг татан гаргахад зарцуулсан байх жишээтэй.

Ажлын хэсгийн бүрэлдэхүүн нийт долоон техник хэрэгслийг 33.4-128 метрийн гүнээс татан гаргасан байна. Татан гаргасан тээврийн хэрэгслүүдээс 47.7 тонн бохирдлыг соруулж, зориулалтын дагуу устгасан. Хэрвээ энэхүү бохирдол далайд асгарсан бол Баянгол дүүргийн  нутаг дэвсгэрийн хэмжээний  буюу 2949 га талбай бохирдох эрсдэлтэй байна гэсэн судалгаа, тооцоог гаргасан.

Ингээд бодоод үзэхээр маш их ажиллагаа, чадвар, багийн ажил, хүн бүрийн үүрэг оролцоо ямар чухал байсан бэ гэдэг нь харагдаж байгаа байх.

Ажлын хэсгийн эрдэмтдийн тооцоо  судалгаа, зөвлөх инженерүүдийнхээ аргачлал, аврагчид, усчин дайчид ажиллагаанд оролцсон бүх алба хаагчдынхаа ур чадвараар үнэхээр бахархаж байлаа. Татан гаргах ажиллагаанд оролцсон байгууллагууд болоод алба хаагчдын хувьд маш том  бодит сургалт, дадлага боллоо гэж ажлын хэсгийн даргын хувьд дүгнэж байна.

-Татан гаргах ажиллагаа 2024 он хүртэл үргэлжилнэ. Энэ хугацаанд алба хаагчдын ур чадвар, техник хэрэгслийн чадавх дээшилж, олон ч эрсдэл, бэрхшээлийг даван туулж, шинэ туршилтууд бодит байдал дээр биелэлээ олох боломжийг эхлүүлэх байх?

-Хөвсгөл нуурт живсэн тээврийн хэрэгслийг илрүүлэх ажлыг  “Геомастер” компани хийж байна. Илрүүлсэн тэмдэгтийн дагуу ажлын хэсгийн бүрэлдэхүүн судалгаа, тооцооллоо гаргаад татан гаргах ажиллагааг үргэлжүүлнэ. Хөвсгөл нуурт живсэн тээврийн хэрэгслийг илрүүлэх, татан гаргахад гаднын мэргэжлийн байгууллагууд хамтран ажиллах санал тавьж байсан.

Зардал ихтэй, цаг хугацаа их шаардсан учраас  ажлын хэсгийн эрдэмтэд өөрсдөө татан гаргах ажиллагаанд ашиглах олон улсын стандартад нийцсэн фермийг зохион бүтээсэн. Энэхүү фермийг зохион бүтээснээр зардлыг 80 дахин багасаж, цаг хугацааг хэмнэсэн маш том дадлага, сургалт болсон.

Нөгөө талаар Зэвсэгт хүчний анги, байгууллагууд анх удаагаа далайд хөвөгч гүүрийг ашиглан, үйл ажиллагаа явуулж, туршлагажлаа.

Харин Онцгой байдлын байгууллагын алба хаагчид усны гүнд ажиллах ур чадвараа нэмэгдүүлж, техник хэрэгслээ сайжруулж байна гээд давуу тал их байна.

–Ярилцсанд баярлалаа. Ажилд нь амжилт хүсье.

-Баярлалаа. Засгийн газраас томилогдсон ажлын хэсгийн дарга, гишүүд, хамтран ажилласан эрдэмтэн, судлаач, цэргийн зөвлөх инженерүүд, татан гаргах ажиллагаанд оролцсон нийт бие бүрэлдэхүүнд баярлаж, талархснаа илэрхийлье. Бид чадсан, гэхдээ цаашид ч олон ажлууд хүлээж байна.

-Өвөг дээдсийн байгуулсан Төрт улсуудын нутаг дэвсгэрт өнөөдөр байгаа улсууд хүчирхэг гүрнүүд болсон байна. Энэ нь биднийг эх түүхээ эргэж, дэлхий нийтэд таниулах хэмжээнд хүргэж байгаа хэрэг үү?

-Манай хойд хөрш ОХУ, өмнөд хөрш БНХАУ байна. Харин 13 дугаар зуунд тэд бүхэлдээ Монгол Улсын нутаг дэвсгэр байсан. Энэ бол хамгийн сүүлчийн жишээ шүү дээ. ОХУ /одоогийн/ Зүчийн байгуулсан Алтан ордон улсын суурин дээр, БНХАУ /одоогийн/ Хувилайн байгуулсан Юань улсын суурин дээр бий болсон юм. Тэгээд одоо түүхэн хувь заяа өөрчлөгдөөд ОХУ, БНХАУ дэлхийн нөлөө бүхий их гүрнүүд болжээ. Монгол Улс маань дэлхийд мартагдаж, газар нутаг нь дээрх хоёр улсад хуваагдсан байна. “Монголыг 3 хуваавч улсын чинээ, могойг 3 хуваавч гүрвэлийн чинээ” гэж ярьдаг чинь энэ. Хувь заяаны эрхээр ингэж хуваагдсан ч өнөөдөр голомт нутгаа сахиж үлдсэн бид агуу түүх соёлоо хадгалж байгаа. Тийм учраас дэлхийд түүх соёл, нутаг дэвсгэрээр Монгол Улс жижигдэхгүй гэж ойлгож болно. Харин түшмэл, ноёд нь жижигдэж магадгүй.

Мөнгөө төлсөн хүн хөгжмөө захиалдаг гэж нэг араншин өнөөдөр байна. Түүнтэй адилхан өнөөдөр ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд байгаа Тува, Буриад, тухайн цагтаа уулын Алтайн бүгд найрамдах Монгол Улс гэж нэрлэгдэж байсан өнөөгийн ОХУ-ын Горный Алтайн БНУ нь, дундад зууны үеийн Монголын зүүн гарын хаант улсын бүрэлдэхүүнд байсан Казахстан, Киргиз биеэ даасан улс боллоо. Тэд ч гэсэн бидний өвөг дээдэс гээд, бидний түүхээс булаацалдаад сууж байна. Би 2002 онд Киргиз улсын ойн арга хэмжээнд оролцохоор очсон. Тухайн үед Киргиз улс ЗХУ-аас салсныхаа ойг тэмдэглэх юм байна гэж бодсон. Гэтэл Киргиз улс Модун шаньюйгаас эхтэй өөрийнхөө улсын 2200 жилийн ойг тэмдэглэж байсан. Тийм учраас би баярын хуралд нь баяр хүргэж үг хэлээгүй. Монгол Улс Модун шаньюйгаас эхлээд ойгоо тэмдэглээд, түүхээ бичсэн. Манай агуу их түүхээр оролдож байсан Аскар Акаев гэдэг хүний төр удахгүй унасан л даа. Бидний түүхийг булаацалдах дуртай хүн эзэн суух боломжгүй л дээ.

-Киргиз улс бидний түүхэнд эзэн суух тухай та ярилаа. Модун шаньюйгийн үр сад гэдгээ батлах ямар баримт, түүхэн үйл явдал, эх сурвалж бидэнд байдаг юм бэ?

-Бидний үүх түүхийг булаацалдах гээд байгаа Киргиз, Казахстан, орчин үеийн Турк улсад “хэрэв та нар Хүннү улс, Түрэг улс, Уйгар улсын хойчис нь үнэн юм бол танай нутаг дээр, манай нутаг дээр байгаа шиг дээрх эртний Төрт улсуудын хаад язгууртны булш бунхан, хот суурин байна уу, түүнийгээ гаргаад үзүүлээч” гэж хэлдэг. Ямар ч төрт улсын үндсэн нэг шинж нь төр улсын төв нь байсан газар хаад язгууртнуудын булш бунхан нь хийгээд нийслэл хот нь байдаг. Тэгвэл Монгол Улсын нутаг дэвсгэр, тэр дундаа Хангайн нурууны бүс нутагт өнөөдөр Хүннүгээс авахуулаад Сяньби Жужан, Түрэг, Уйгар, Монголын эзэнт гүрний нийслэл хотуудын туурь нь байна. Мөн Архангай, Өвөрхангай, Булган аймгийн нутагт Хүннү, Сяньби Жужан, Түрэг, Уйгар, Киданы хаадын булш бунхан байгаа.

-Эдгээрийг та тодруулж ярих уу?

-Архангай аймгийн Хайрхан сумын Хануй багийн нутаг Хануй голын сав Балгасын тал гэдэг газар Гол мод-2-т Хүннүгийн хаад, язгууртны булшнууд байна. Мөн аймгийн Хайрхан сумын нутаг Хүнүй голын савд  Гол мод-1-т Хүннүгийн хаадын булш байна. Орхон голын сав газарт Түрэг төрийн хаад язгууртан Культегин, Билгэ хаад язгууртны булш, онгонууд, Уйгарын хаадын булш Архангай аймгийн Хотонт сумын нутагт байна. Энэ бол бид үндсэн нутагтаа байна гэдгийг л харуулаад байгаа юм. Тухайн цагийн Эртний хятад Хан, Тан улсуудтай улс төр, эдийн засгийн өргөн харилцаатай хөршүүд байсан учраас тэд Хүннүгээс эхлээд Түрэг, Уйгар хүртэл бидний түүхийг маш сайн бичиж үлдээсэн. Түрэг, Уйгарыг Хятадын түүхэнд тэмдэглэхдээ “...Уйгарын хүн амын ихэнх нь Тэлэ нар, Тэлэ-гийн дээдэс нь Хүннү нар” гээд маш тодорхой бичсэн байна. Тэгэхээр Уйгар, Түрэгүүд монголчууд биш гэж хэлэх ямар ч үндэс байхгүй, боломжгүй зүйл. Тэгээд 2-3 мянган жилийн өмнө, нар ээсэн энгэрт нас барсан хүнээ нутаглуулдаг оршуулгын зан үйл өнөөдөр ч ёс заншил өөрчлөгдөөгүй хэвээрээ байна.

-Өвөг дээдсийн бичиг үсгийн тухайд?

-Бидний өвөг дээдэс Хүннү нарыг бичиг үсэггүй байсан гэдэг. Уучлаарай, Хүннүчүүд бичиг үсэгтэй байсан. Ямар бичиг үсэгтэй байв гэдгийг бид өнөөдөр 100 хувь батлан харуулаагүй боловч Хүннү нарын бичиг үсгийн тухай түүхэн бичгийн эх сурвалж байна. Эртний Хүннү булшнаас бичгийн хэрэгсэл бийр, янтай, үсэг тэмдэгт олдоод байна шүү дээ. Мөн Түрэг, Уйгар хаадын “бид энд амьдарч байсан юм шүү” гээд түүхээ бичсэн гэрэлт хөшөөнүүд, хадны бичгүүд байна. Энэ бол баримт, үйл явдлаар нотлогдож байгаа зүйл. Хүннү монголчуудын өвөг дээдэс биш гэж гаднынхан бас хэлдэг. Гэхдээ биш гэдгийг юугаар нотолж байгаагаа тэд хэлж чаддаггүй. Хүннү нарын булшнаас гарч байгаа эртний хүний яс монгол төрхтэй. Хүннү, Уйгар нарын генетик, өнөөгийн монголчуудын генетиктэй эхний шатны судалгаануудаар ижилхэн байгаа. Анхан шатны баталгаа энэ мэт байна. Хүннү нарын хэл бол бидний хэл. Монгол хэл хэзээ ч өөрчлөгдөөгүй.

-Модун шаньюй бол бидний өвөг дээдэс хэмээн ой тэмдэглэж байсан бусад орноос Хүннү нарын археологийн олдсон олдвор хэр зэрэг олон байдаг юм бэ?

-Тухайн цаг үедээ Хүннү, Уйгар, Кидан, Монголын эзэнт гүрний нутаг дэвсгэрт Казахстан, Киргиз улс багтаж байсан юм. Энэ утгаараа манай соёлын элементийг хадгалсан жирийн иргэдийн булш бунхан тэр газар нутгуудаас гардаг. Цэргийнх бас байна. Гэхдээ хаад язгууртнуудын булш бунхан бол гараагүй. Үүнийг нэгдүгээрт хэлж болно. Эдийн болон оюуны гэсэн хоёр соёлын нөлөө бий. Бэлчээрийн мал аж ахуйтай бидний хувьд гэр орон сууц, малын тоног хэрэгслээс эхлээд малтай харилцдаг соёл ижил төстэй. Эзэнт гүрэн гэдэг бол өөрийн хэлтэй, бичиг үсэгтэй байсан учраас казах, киргиз хэлний үгийн сангийн 30-40 хувьд бидний хэл байгаа. Тэдний хэл биднийхээс яагаад өөрчлөгдөв гэхээр, дундад зуунаас хойш тэд цаанаасаа лалын шашнаар дамжаад перс хэлний нөлөөнд орсон. Тэдний хэл биднийхээс холдож харьцангуй өөр болсон байгаа.

-Манай улсын нутаг дэвсгэр дээрх үе үеийн эзэнт гүрнүүдийн үндсэн монгол хэл одоогийнхоор бол "цунамид өртөж" өөрчлөгдсөн нь казах, киргиз хэл үүсэх нөхцөл бүрджээ гэж л хэлээд байгаа хэрэг үү?

-Тийм. БНХАУ-ын бүрэлдэхүүнд байгаа монголчуудын хэл хятад хэлд уусаад л байгаа биз дээ. Ялгаагүй, ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд байгаа Тува, Буриад түмний хэл орос хэлд уусаад л байгаа биз дээ. Эдгээр нь тодорхой жишээ шүү дээ.

Монголын  судлаачид дэлхийн судлаачдаас хоцроогүй гэж нүүр бардам хэлнэ

-Бидэнтэй угсаа гарвал, түүх соёл булаацалдах болсон тэр улсуудад бид түүхээ ойлгуулж чадаагүй өдий хүржээ. Энэ  бидний түүхийг гуйвуулах шалтаг шалтгаан хаанаас эхтэй юм бэ?

-Монголчуудын эртний угсаа гарвалыг хүрэл зэвсгийн болон дундад зууны үед будилуулдаг. Эндээс тэр гуйвуулга эхэлсэн байна шүү дээ. Төв Азийн их ай савд багадаа 2-3 зуун жилийн өмнөөс Оросын болон ОХУ-ын эрдэмтэд Монголын түүхийг судалсан. Энэ судалгааны явцад эсгий туургатнууд Казахстан, Узбекистан, Турк, Киргизүүдийн түүх, соёлтой бидний түүх соёлыг адилхан гэж хэлээд, түүнийгээ “Түрэг судлал” гэдэг шинжлэх ухааны нэг салбарт багтаасан байна. Монголыг эсгий туургатан гэдэгт багтаасан Оросын эрдэмтдийн бүтээлийг дэлхий нийтээрээ уншиж байна. Монголын түүхийг бидний монгол хэлээр дэлхий нийт уншаагүй байна. Монгол нээлттэй болсон 1990 оноос хойш бид чадах, ядахаараа олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралд оролцож англи, орос, хятад хэлээр бүтээлээ хэвлүүлж байна. Гэхдээ бид уншиж судлаад,  2-3 зуун жил болчихсон Шинжлэх ухааны үзэл онолыг богино хугацаанд няцааж чадахгүй байна.

-Үнэнийг ойлгуулахад хугацаа хэрэгтэй гэж та хэлж байна уу?

-Төр засгийн дэмжлэг хэрэгтэй байна гэж салбар бүр хэлдэг. Түүнтэй яг адилхан түүхийн судалгаа, түүнийг бусдад зөв таниулахад төрийн дэмжлэг хэрэгтэй. Төв Азийн эртний түүхийн тухай олон улсын хурал болоход ОХУ, БНХАУ доод тал нь 50, дээд тал нь 100 судлаачаа улсын зардлаар оролцуулдаг. Гэтэл бид өөрсдөө зардлаа даагаад нэг хүн, заримдаа 2, 3 хүн очдог. Бидний гадаад хэлний мэдлэг дутагдалтай байж болно, өөрсдийнхөө мэдлэгийг гадаад хэлний мэдлэгийн түвшнээр тайлбарладаг. Бид чинь орчуулагчгүй очно шүү дээ. Гэтэл манай хоёр хөрш эрдэмтдийнхээ бүтээлийг дэлхий нийтийн хэлээр орчуулаад уншуулж байна.

-Түүхийн шинжлэх ухааны дэлхий нийтийн хэл нь ямар хэл юм бэ?

-Дэлхий нийтийн улс төр, эдийн засагт нөлөө бүхий орос, хятад, англи, франц, япон хэл. Бид социализмын нөлөөгөөр орос хэлийг үзсэн, сүүлд нь англи хэлийг жаахан үзэж байна. Энэ нь бидэнд чамлалттай байгаа. Дэлхийд хятад судлал, монгол судлал гэж байна. Агуу их түүх нь шавхагдашгүй учраас дэлхий нийтэд монгол судлал гэж байгаа юм байгаа биз дээ. Энэ чинь судлах тусам гүнзгийрдэг зүйл шүү дээ.

-Монгол судлал дэлхий нийтэд хэзээ бий болсон юм бэ?

-БНХАУ, Франц АНУ, ХБНГУ, Унгар улсад Монгол судлалын том төвүүд бий. Монголд ирсэн судлаачид нь Монголыг ойлгоод орчин үеийн хэл соёлын талаар зөв тайлбар өгдөг. Орос эрдэмтэд “хүрэл зэвсгийн эрин үед Баруун Европоос “Индо-европын соёл”, “скифийн соёл” Монголд нөлөөлсөн” гэж тайлбарладаг. Манай түүхчид өөрийн болон гадаад улс орны эртний түүхийг гадна талаас нь, бас өөрийнхөө түүхийг дотроос нь “өөрийн сэтгэл, оюунаар” судалж, уншиж үзэх хэрэгтэй. Манай эриний 3-5 дугаар зуунд эртний Герег улсад амьдарч байсан алдарт түүхч Геродот гэдэг хүн “зүүн талаас ирсэн морьтон ард түмнийг “скиф” гэж нэрлэсэн байдаг. “Скиф” гэж нэрлээд байгаа тэр хүмүүс бол өнөөдрийн манай нутаг дээрх “буган чулуун хөшөөт, хиргисүүрийн соёл”-ыг бүтээгээд, хожим Хүннү нарт шахагдаад баруун тийш нүүсэн хүмүүс. Эртний Герегийн түүхч Геродотын бичсэн “Скита” буюу скифчүүд өнөөгийн манай Монголын нутгаас баруун тийшээ нүүж явсан болохоос биш, баруун талаас нүүж ирж, монголчуудын эртний  соёлд “скифчүүд” нөлөөлсөн юм биш.

-Бидний өвөг дээдэс баруун тийш нүүж очиж соёл түгээсэн болохоос, баруунаас наашаа нүүж Монголын эртний соёлд нөлөөлсөн түүхэн үйл явдал болоогүй гэж та үзээд байна. Тийм үү?

-Энэ талаар Геродот номдоо маш тодорхой бичсэн. Түүний бичсэн зүйлд “... амьтны махыг арьсанд нь болгож иддэг..” гэж бичсэн байгаа юм. Энэ бол боодгийг хэлсэн байгаа биз дээ. Мөн морьтон ард түмэн нум сумаар харвадаг гэх мэт бидний ахуй ёс, зан үйлийн тухай бичсэн юм маш их бий. Энэ чинь үйл явдалд оролцож нүдээр үзсэн хүн бичээд үлдээсэн тэмдэглэл шүү дээ. Хүннү нарыг “скиф” гэж бичсэн Оросын эрдэмтэд маш олон. Уучлаарай, скиф чинь Хүннү нарын өмнөх, хүрэл зэвсгийн эрин үе, он цагийн хувьд энэ хоёр хоорондоо нийлдэггүй. Ийм болохоор би хүрэл зэвсгийн үед буган чулуун хөшөөний соёл бүтээгчид барууныг зорьсон. Хүннү нар дараа нь баруун тийшээ явсан. Хүннү нарын хоёр дахь нүүдэл хийсэн хүмүүс нь Аттила хааныхан Унгарт очсон үйл явц. Өнөөгийн Унгар, Румын улсын одоогийн нутаг дэвсгэрт Трансильвани мужид өөрсдийгөө Хүннүгийн удам гэж үздэг, Секел, Чанга гэж өөрсдийгөө нэрлэсэн хүмүүс байна.

Тэнд би 2-3 удаа очиж судалгаа хийсэн, СГЗ нэрт орчуулагч Г.Аким гуай надтай хамт явсан. Секел хүмүүстэй уулзаж ярилцахдаа, “Чанга“ гэдэг чинь юу гэж байгаа юм бэ гэж орчуулагчаараа дамжуулан асуусан. Гэтэл тэр орчуулагч эдний зарим үг хэллэг унгар, румын хэлтэй таардаггүй гэж надад хэлсэн. Хэл нэвтэрч ойлголцохын тулд гэрийн эзэн утас аваад зангидаад татаж байна. Тэгэхээр би “чанга гэсэн үг үү“ гэж асуусан, гэтэл “тийм, тийм” гэж хариулж байгаа юм даа. Тэгэхээр нь “тийм тийм” гэдэг юу гэсэн үг юм гэж дахин асууж байлаа. Энэ чинь монгол үг биз дээ. Гартаа байгаа утсаар надтай манай уламжлалт гараас гарт дамжуулдаг тоглоомыг тоглосон. Түүнээс “та энэ тоглоомыг яаж мэддэг юм бэ “гэж асуухад, өөдөөс “энэ бол манай хүннү хүмүүсийн тоглоом” гэж хариулсан. Хүннү соёлын өв уламжлал тэнд хадгалагдсан байгаа биз дээ. Тэнд Европ хэв маягтай байшинтай айлууд байна. Гэтэл цуг явсан хүн тэдэн дотроос хүннү айлыг нь ялгаж надад хэлж өгөөд байсан. Түүнээс “та гаднаас нь хараад хүннү айл гэдгийг яаж мэдээд байгаа юм бэ” гэж намайг асуухад, “та хар л даа, хаалган дээр нь нар сар байгаа биз дээ“ гэж хариулж байна. Дээр нь хашаа руу нь заасан. Гэтэл хашаагаа тэд гэрийн ханы нүд шиг савхалсан модоор чимэглэсэн байсан. Бид одоо дэлхийн түүхийг өөрийнхөө түүхтэй харьцуулж үзэх цаг болжээ.

-Монгол Монголын түүхийн судалгаагаар хаана яваа юм бэ?

-Монголын түүх судлаачид дэлхийн судлаачдаас хоцроогүй, эн чацуу явж байна гэж нүүр бардам хэлнэ. “Надад тулах цэг өгөх юм бол дэлхийг ч хөшнө“ гэж Аристотель хэлсэн байдаг. Түүнтэй адил бидэнд хөшүүрэг дутаад байгаа юм. Судалгаа хийхийн тулд зардал хайна, судалгааны бүтээлээ олон нийтэд хүргэхийн тулд номоо хэвлүүлэх зардал хайж зүдэрнэ. Миний хэлээд байгаа төрийн дэмжлэг судалгаа хийх болон номоо хэвлүүлэх зардал юм шүү дээ. Энэ л Монголын түүхч, археологич нарт хэрэгтэй байгаа юм.

-Хүннү бидний өвөг дээдэс гээд бид бусадтай булаацалдаад байгаа юм шиг. Мөн бидэнтэй бусад нь булаацалдаад байгаа ч юм шиг. Хөрш Казах, Киргиз, Турк бидний дунд нэг ийм зүйл гараад байна. Бид тэнд угсаа гарвалиа үнэн зөвөөр ойлгуулахын тулд одоо юу хийх ёстой юм бэ?

-Дэлхий нээлттэй болсон. Туркийн, Казахын, Хятадын түүхэн кино ТВ-ээр гараад байгааг та харж байгаа биз дээ. Юань улсын тухай хятадууд маш олон кино хийж байгаа. Казахстан зүүн гарын хаант улсын тухай маш олон кино хийх олсон. Манай жүжигчид тэнд очиж тоглодог. Манай түүхийн эсрэг зохиогдсон түүхэн гэгдэх кинонд бид өөрсдөө очиж тоглоод байгаа юм. "Хувилай хаан" гээд киног АНУ-ын найруулагч Хятадад уран сайхны кино хийсэн. Түүнд хятад жүжигчидтэй хамт манай нэг жүжигчин Аригбөхийн дүрд тоглосон. Монгол хүний хувьд “...уучлаарай, манай түүхийн эсрэг зохиогдсон кино байна, би тоглохгүй...” гэж хэлж болно шүү дээ. Гэтэл тийм юм байхгүй. Уран сайхны кино ч гэсэн түүхийн гол шугамаас хазайж болохгүй л дээ. Гэтэл тийм зүйлд өөрсдөө оролцдог.

-Түүх, өв соёлын талаар бид одоогоор дархлаагүй болсон байна. Үндэстний өв соёлыг хадгалж чадахгүй хэмжээнд хүрсэн явдал хаанаас эхтэй юм бол та юу гэж үзэж байна?

-Шинжлэх ухаан, соёлын талаар төрөөс баримтлах бодлого суларсан байна. "Мандухай цэцэн хатан" гэдэг кино 1990-ээд онд гарч, монголчууд яаж хүлээж авч байлаа. Тэр 1990-ээд оны босгон дээр манай агуу түүхчид амьд сэрүүн байсан. Кино зохиолыг аугаа түүхч Ш.Нацагдорж гуай бичсэн. Кинонд зөвлөгөө өгсөн манай ахмад багш нар, алдартай түүхч, археологич нар бүгд амьд сэрүүн байлаа. Тийм учраас "Мандухай цэцэн хатан" киноны эдийн соёл үнэнд их ойрхон болсон учраас их үнэмшилтэй болж байгаа юм. Үнэмшилтэйгээс гадна үнэн түүх болж байгаа юм. Түүхэн кино өнөөдөр бас хийж байгаа. Гэхдээ түүхийн үнэн гол шугамыг мушгин гуйвуулах явдал гарч байгаа харагддаг. Хэдэн жилийн өмнө бага хаадын тухай цуврал кино телевизээр гарсан даа. Дундад зууны бага хаадын хямралын үе, зөрчлийг дүрслэн үзүүлэх гэж оролдсон байгаа юм. Гэхдээ тэнд байсан төрт ёс хувцас хэрэгслийн тухай ямар ч ойлголтгүй, огт мэдлэггүй болох нь тэр киноноос харагдсан. Одоо тэр киноны үйл явдлыг эргэн санахад зүгээр л боловсролгүй хоёр хүн гадаа гудамжинд хоорондоо гахай, нохой гээд хэрэлдэж байгаа байдлаар харуулсан байх жишээтэй. Уучлаарай, тийм биш л байхгүй юу. Монголын дарлалын үе гэж оросууд бичдэг байсан цаг бий. Харин түүнийгээ болиод, одоо Алтан ордны улсын үе гэж бичдэг болсон байна. Оросуудыг дарлаж байсан түүх Монголд байхгүй. Оросын газар нутаг дээр Алтан ордны улсын төр байсан учраас оросууд өнөөдөр хүчтэй байгаа. Путин үүнийгээ хүлээн зөвшөөрсөн байна билээ. Гэхдээ орос үндэстэн монгол үндэстэн болж байгаа юм биш. Харин Алтан ордон улсын төрт ёсны уламжлалыг авсан гэдгээ тэд хүлээн зөвшөөрч байгаа хэрэг.

-Орос, Монголын түүх, нэр төрд халдаж байгаа явдал бол энэ биш шүү дээ. Тийм ээ?

-Оросын хаант төрийн уламжлал, Монголын хаант төрийн уламжлалын талаар 17 дугаар зуунд Оросын Карамзин гэдэг түүхч маш тодорхой бичсэн. Оросууд өнөөдрийг хүртэл түүнийг бүрэн хэмжээгээр хэвлээгүй. Монголыг магтан дуулсан зүйлийг гаргаж болохгүй гэдэгтэй холбоотой. Гумлевыг дарж, нухаж яаж балайрч байв. Гэхдээ Гумлев Оросын төрийн хүн учраас Оросынхоо тухай маш сайн зүйл их бичсэн. Монголын тухай Монголын төрийн тухай олон сайн зүйл бичсэн байдаг. Монголын түүхийн сайн баримт нотолгоог дарахын тулд түүнийг дарсан байхгүй юу. Рашид ад-Дины судрын чуулган, Арабын түүхчдийн бичсэн Монголын түүх байна.

-Энэ бүхэн саяхан л бидэнд нээлттэй боллоо шүү дээ. Оросуудын судалж гаргаж ирсэн зүйлээс зөрүүтэй баримт материал тэнд олон байх уу?

-Байлгүй яах вэ дээ. Тэр түүхийг оросууд маш сайн мэднэ. Гэхдээ өөрсдөө орчуулаад, олон нийтийн хүртээл болгоогүй. ОХУ-ын Буриадын түүхч Мункуөв, “Чингис хааны Чаньчун Бумбатай уулзсан аян замын тэмдэглэл”-ийг орчуулсан. Уг тэмдэглэлд, Чингис хаан “манай Шаньюйгийн улсаас миний улсыг хүртэл ийм их улс бий болсонгүй. Энэ улсыг яавал мөнх байлгах вэ” гэж Чаньчун Бумбаас асууж байгаа юм. Чаньчун Бумбын хариулт нь “Би мөнх ёсны тухай огт мэдэхгүй. Гэхдээ улс мөнх байхын гол үндэс нь ард иргэд нь дайнгүй амар амгалан, мөнх хүчтэй байна” гэж Чаньчун Бумба хариулсан байдаг. Түүнийг оросууд ямар болгосон бэ гэхээр, “Чингис хаан “би яаж мөнх амьдрах вэ” гэж асуужээ хэмээн түүхийн үнэнийг хувь хүн дээр авч ирж гуйвуулсан байх жишээтэй. Манай нэрт түүхч Н.Ишжамц гуай 1950-иад онд түүнийг орчуулахдаа зөв орчуулсан байгаа. Дараа нь Ганбаатар гэдэг хоёр түүхч түүнийг дахин орчуулсан. Түүн дээр яг зөв орчуулга нь гарсан гэх мэт бидний түүхэн эх сурвалж гуйвсан явдал бол бий.

-“Эргэж ирэхгүй намар” киногоо дэлхийд сойж, Оскарт оролцуулж байх мөчид танд ямар сэтгэгдэл төрж байв?

-“Оскарын “Олон улсын шилдэг кино” төрөл бол улс орнуудын өрсөлдөөн юм билээ. Бусад кино фестивалиуд найруулагч нарыг алдаршуулдаг бол Оскарын яг энэ уралдаант хэсэг бол найруулагч Амарсайхан бус Монголоос өрсөлдөж буй МОНГОЛ кино гэдгийг нь түлхүү анхаардаг, тиймдээ ч улс орнууд хамгийн сайн киногоо өрсөлдүүлж, эргүүлээд киногоо амжилттай оролцуулахын тулд хөрөнгө хаядаг, үүнийгээ зардал гэж хардаггүй, улсдаа эргүүлээд мөнгөн болон мөнгөн бус үр өгөөж авчрах хөрөнгө оруулалт гэж харж өрсөлддөг юм билээ.

-Оскарт киногоо амжилттай оролцуулахын тулд ямар алхамууд хийж, цаашдаа юун дээр анхаарах ёстой талаарх туршлагаа хуваалцаж болох уу?

-Энэ оны 3 дугаар сарын 10-нд 95 дахь удаагийн Академи авардс буюу Оскарын шагнал гардуулах ёслол болно. Манай кино Монгол Улсыг төлөөлөн өрсөлдөж буй 7 дахь кино юм билээ. Үүнээс өмнө буюу 2000 он гарснаас хойш “Чингисийн хүүхдүүд”, “Хийморь”, “Алтан судал”, тэгээд “Эргэж ирэхгүй намар” гээд 4 кино өрсөлдсөн.

Монгол Улс 2022 онд Кино урлагийг дэмжих тухай хуультай болж, энэ хуулийн бодлогыг хэрэгжүүлэх Кино урлагийн зөвлөлтэй болсон учир энэ жилээс эхлэн тасралтгүй жил бүр нэг шилдэг киногоо явуулах сайн цаг ирж байна гэж ойлгож байгаа.

Оскарт киногоо амжилттай оролцуулна гэдэг бол дан ганц тухайн кино багийнхны ажил бус, монгол орныг олон улсад сурталчлах маркетингийн хамгийн том талбар платформ гэж том дүр зургаар харан тухайн киноны баг Кино урлагийн зөвлөл, Соёлын яам, цаашлаад ГХЯ, БОАЖЯ хамтдаа ажлаа төлөвлөж, Оскарын медиа болон ПР кампанит ажлыг 2-3 сарын хугацаатайгаар Академи авардсын гишүүдэд зориулж, тэдний анхаарлыг татахын тулд The Hollywood reporter, Variety, Screendaily, Indiewire, тэдгээрийн гишүүдийн мэдээлэл авдаг платформууд дээр сурталчилгаа явуулах хэрэгтэй. Мөн хүлээн зөвшөөрөгдсөн кино шүүмжлэгч нарт киногоо үзүүлэх, шүүмж бичүүлэх, тусгай үзвэрүүдийг зохион байгуулах, Оскарын наадам болохын өмнө болдог гол кино наадмуудад шалгарах зэрэг маш олон талтай, төлөвлөж, хөрөнгө зарцуулсан ажлыг хийснээр үр дүн гардаг юм билээ. Манай киноны продюсерын баг Кино урлагийн зөвлөлтэй хамтран богино хугацаанд өөрсдөдөө байгаа нөөц бололцоогоо ашиглан өнгөрсөн оны 12 дугаар сарын 15-нд Лос Анжелес хотноо Westwood Landmark Theatre-т Азиас Холливудад амжилттай гарч ирсэн чадсан Академи Авардсын гишүүд болон кино шүүмжлэгч нарт зориулан Тусгай үзвэрийг амжилттай зохион байгуулсан.

Академи авардсын гишүүдийг цуглуулна гэдэг нь өөрөө том ажил юм. Ямар ч байсан манай киноны Тусгай үзвэрийн дараа зочид маш өндөр сэтгэгдэлтэй байсан. “Эргэж ирэхгүй намар” киноны хувьд үйл явдал нь хөдөө нутагт өрнөдөг ч дүрийн зөрчил нь орчин цагийн Монголын асуудлыг хөндсөн учраас гадны үзэгчдэд илүү сонирхолтой байгааг анзаарсан.

Тусгай үзвэрт ирсэн зочдоос нэрлэвэл бидний сайн мэдэх Сандра Буллок, Кийну Рийз нарын тоглосон “Хурд” киноны зураглаач, Жет Лигийн тоглосон “Romeo must die” киноны найруулагч ANDRZEJ BARTKOWIAK, Холливудад Азиас төрсөн авьяастнуудын домог гэгддэг Жэки Чаны тулааны найруулагч, сүүлд MARVELSTUDIO-н “SHANG-CHI: The Legend of the ten rings” киноны тулааны найруулагч ANDY CHENG, Алдарт “Загалмайлсайн эцэг” триологийн найруулагч Francis Coppola-н хамтрагч “Apocalypse now” киноны ерөнхий зураач ANGELO GRAHAM, Оскарын шагналт “Million dollar baby” киноны гүйцэтгэх продюсер Andre Morgan, Ази тивээс хамгийн анх Холливудын кинонд тоглосон эмэгтэй жүжигчин KIEU CHINH зэрэг Ази тивийнхээ бахархал болсон Академи авардсын гишүүд ирсэн.

Мөн “Загалмайлсан эцэг” триологийн найруулагч домогт Фрэнцис Форд Копполагийн охин, “Lost in translation” киногоор нь бид сайн мэдэх София Коппола болон түүний бүх киноны эвлүүлэгчээр нь ажилласан Сара Флак манай “Эргэж ирэхгүй намар” киног үзээд, над руу тусгайлан и-мэйл бичин баяр хүргэж, мөн киноны маань продюсер Америкт тэдэнтэй уулзсан. Уулзалтын үеэр тэд “Танай кино бол энэ жилийн гадаад хэлээр өрсөлдөж буй кинонуудаас миний хамгийн дуртай 5 киноны нэг байсан шүү. Хэдийгээр shortlist-д багтаж чадаагүй ч миний хувьд яг л эрдэнэс олсон мэт өндөр сэтгэгдэл үлдээсэн кино. Баяр хүргэе” гэж сэтгэгдлээ илэрхийлж, бас манай кинонд саналаа өгснөө хэлж байсан. Дэлхийн шилдэгт данстай уран бүтээлчдээс ийм гайхалтай урмын үг сонсох нь уран бүтээлч миний хувьд Оскар авснаас ялгаагүй баяртай үйл явдал юм.

-Таны кинонуудын сэдвийг харж сонсож байх нь ээ дандаа нүүдлийн соёлын тухай байна. Үүгээрээ таныг соёлын өвийн тээгч гэж хэлж болох нь ээ?

-Кино гэдэг улс, үндэстнүүдийн ялгарлыг харуулж байдаг. 2023, 2024 оныг манай улс “Монголд зочлох жил” болгож зарласан. Манай “Эргэж ирэхгүй намар” киноны тусгай үзвэрт ирсэн зочид болон Канадын үзэгчид киног маань үзчихээд Монголд очиж үзмээр байна гэх мэт сэтгэгдлээ хэлж байхтай зөндөө таарсан.

Нэгэнт л би Монгол хөрснөөс урган гарсан уран бүтээлчийн хувьд хийж буй бүхий л уран бүтээлд маань Монгол ахуй, соёл тодорхой хэмжээнд тусгагдаж, гол нь гадныханд таалагдах гэж хэт гоёчлолгүй Монгол хүн гэж яг хэн юм, нүүдэлчин ахуй соёл, байгаль, газар орны тогтоц, тэнд өрнөж буй амьдралын хэв маяг, мөн их хотын амьдрал орчин цагийн Монгол хүн, тэр дүрийг хэн болгож байгааг уран бүтээлүүддээ тусгасаар байх болно. Энэ нь эргүүлээд Монгол орондоо гадныхныг татахад бодитоор хувь нэмэр болдог юм байнаа гэдгийг би киногоороо илүү их мэдэрсэн. Тэгэхээр Таны хэлж буй уран бүтээлч хүн соёлын өвийн тээгч болдог гэдэг дээр санал нэгтэй байна.

-Нэгэнтээ танай салбарыг хөндөж буй учир уран бүтээлчийн хувьд Монгол киноны ойрын хөгжлийг хэрхэн харж байна вэ? Та Кино урлагийн зөвлөлд ажиллаж байсан санагдах юм?

-Үгүй ээ, би Кино урлагийн зөвлөлд байдаггүй. Кино урлагийг дэмжих тухай хуулийн ажлын дэд хэсэгт тодорхой хугацаанд ажиллаж байсан. Энд онцолж хэлэхэд, манай улс кино урлагийн 90 жилийн түүхэндээ Киноны урлагийг дэмжих тухай хуультай болсныг би түрүүн хэлсэн. Соёлын яам болон Кино урлагийн зөвлөлтэй болж улсаас эх орноо сурталчлах арт болон түүхэн, хүүхдийн, баримтат, богино хэмжээний болон хүүхэлдэйн кино хийхэд дэмжих, зээл олгох зохицуулалттай хууль, дүрэм журмууд батлагдлаа.

Кино урлаг бол өртөг ихтэй урлагийн салбар. Тиймээс уран бүтээлч нарт уран бүтээлээ санхүүжүүлэх эх үүсвэр нэмэгдэж байгаа нь бодлогын маш том дэмжлэг юм. Ганцхан уран бүтээлдээ төдийгүй сурч хөгжихөд нь үзүүлэх дэмжлэгүүд байгаа нь сайн. Мөн олон улсын продюсер, продакшнуудтай хамтран ко-продакшн хийхэд дэмжлэг үзүүлэх, продакшн зардлын буцаан олголтыг хуульдаа тусгасан. Энэ нь олон улсын продюсеруудтай ажилладаг бидэнд маш том давуу тал болно. Энэ бүхэн бол манай кино урлагт гарч буй түүхэн үйл явдлууд юм. Өмнө нь хэзээ ч ийм байгаагүй.
Кино фестивальд оролцоод явж байхад шагнал аваад тайзан дээр гарч буй гадны уран бүтээлч нарыг харахаар бүгд л Соёлын яам, тухайн улсынхаа Кино урлагийн зөвлөлдөө талархлаа илэрхийлж байгаа харагддаг. Яг түүн шиг одоо бид Соёлын яам, Кино урлагийн зөвлөлийн бодлогын дэмжлэгтэйгээр олон улсад гарч, ардаа нөмөр нөөлөгтэй болсондоо баяртай байна. Ойрын 5-10 жилд Монголын орчин цагийн кино урлагт өмнө нь сонсогдож байгаагүй олон гайхалтай амжилт ирнэ гэдэгт би итгэлтэй болсон.
Уран бүтээлчид бидний зүгээс үндэсний соёлын онцлогоо тусгасан атлаа олон улсын үзэгчидтэй холбогдож чадах тийм дүр, зөрчил, кино хэл, хийцлэлийг гаргаж ирэх тал дээр шантралгүй, оролдлоготой байх сорилт хэзээ хэзээнээс илүү тодоор тулгамдаж байна. Мөн англи хэлийг бүр зайлшгүй сурах хэрэгтэй. Чингис хааны есөн өрлөг, Зэв, Сүбээдэй, түүнээс хойш төрсөн баатрууд гээд манайд дэлгэцэнд амилуулж болох түүхэн дүрүүдээс гадна дэлхий биднээс орчин үеийн Монгол хүн, хотын амьдрал, нийгмийг харуулахыг хүсч байна. Тиймээс миний бие 2023 онд нэг нь түүхэн бүрэн хэмжээний кино, нөгөөх нь орчин цагийн дүр, амьдралыг харуулсан олон ангитай бүтээхээр ажиллаж байна.

-Шинэ уран бүтээлүүдээ тэгэхээр дотоод гадаадын аль аль зах зээлд нь зориулж бүтээж байгаа гэсэн үг үү?

-Тийм.  Манай продакшн яг одоо “Монгол” гэсэн түүхэн уран сайхны киноны зураг авалтыг дуусгаад, пост продакшн дээрээ ажиллаж байна. Энэ оны хавар эх орондоо нээлтээ хийнэ. Түүхэн он цагт үйл явдал нь өрнөх ч гол зөрчил нь одоо цагийн бидэнтэй холбогдох зохиолтой кино юм. Өмнө нь бид дотоодод зориулсан арилжааны кино, гадагшаа зориулсан арт маягийн бүтээлийг хийдэг байсан. Одоо харин ямар ч төрлийн бүтээлийг дэлхий даяар гаргах боломжтой байгааг олж харсан учраас дотоод, гадаад гэж ялгалгүй дэлхийн бүх үзэгчдэд киногоо зориулан хийж байна. Мэдээж техник технологийн стандартыг хангаж, дэлхийн хаана ч гарсан чанараараа гологдохгүй байж чадаж байна. “Монгол” уран сайхны киноны дараа 16 ангитай suspense, mystery, crime жанрын цуврал киног хийхээр зохиол дээрээ ажиллаад эхэлсэн явж байна. 2023 онд үзэгчидтэйгээ шинэ уран бүтээлүүдээр уулзахаар урам зоригтой ажиллаж байна.

-Чингис хааны эдэлж, хэрэглэж байсан нэг ч зүйл дэлхийн хаана ч байхгүй гэсэн үг үү?

-Чингис хаан агуу их хаан шигээ агуу их нууц хэвээр байгаа.

-Монголын хаад, язгууртны музей бусдаас юугаараа ялгарах онцлогтой юм бэ?

"Чингис хаан" музей байгуулсан явдал нь магадгүй, зууны түүхэн дэх Монголын соёлын дэд бүтцийн хамгийн том бүтээн байгуулалт. Энэ музей нь хэд хэдэн онцлогтой. Тухайлбал, Олон улсын стандартад нийцсэн Монголын анхны музей. Хоёрдугаарт, тус музейд олон улсын хэмжээний үзэсгэлэн хүлээн авч дэлгэх боломж бүрдэж байна. Гуравдугаарт, Энэ музей Монголын музейн салбарын түүхэнд цоо шинэ жишиг тогтоож байгаа. Дөрөвдүгээрт, Монголын өв соёлыг хадгалах, хамгаалахад том үүрэг гүйцэтгэнэ. Монголд хэдэн арван мянган түүхийн дурсгал Археологийн хүрээлэн, Түүхийн хүрээлэн, ШУТИС, МУИС-ийн хонгилоос эхлээд, чингэлэгт хадгалагдаж байна. Тэдгээрээс хамгийн гол дурсгалуудыг сонгон музейд дэлгэх юм.

Энэ музей монголчуудын бахархал, эх оронч, үндэсний үзлийг сэргээхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулна. Музейн дээд давхарт алтаар хийсэн Чингис хааны сэрэг дүрийг зална. Бидний тооцоогоор, музей үзэх, хүүхдийн сургалтын хөтөлбөрт хамрагдах, мини кино театрт үйлчлүүлэх зэрэг бүх үйлчилгээ авахад 8.5 цаг зарцуулна. Зөвхөн музейг үзэхэд дунджаар 5 цаг зарцуулахаар тооцож байгаа юм.

-Музейд ер нь хэчнээн тооны, ямар үзмэр бүрдүүлж, дэглэж байна вэ. Мэдээж их хаанаар овоглосон, багагүй хөрөнгө зарцуулсан энэ музейд юу тавих бол гэж хүмүүс сонирхож байгаа...?

-Энэ аугаа хүний нэрээр нэрлэгдэж байгаа их бүтээн байгуулалтыг хараад юу тавих бол гэж санаа зовнидог нь аргагүй биз. Өнөөдөр Монгол Улсын музей, архив, номын сан, их дээд сургууль, хүрээлэнгийн фондод ил тавигдаагүй 100 мянга гаруй дурсгал байна. Үүнээс бид 6300 дурсгал буюу, тэдгээрийн 10 хувьд ч хүрэхгүй дурсгалыг "Чингис хаан" музейд тавихаар төлөвлөсөн. Тэгэхээр "Чингис хаан" музейд ямар үзмэр, дурсгал тавих бол гэж санаа зовних хэрэггүй гэж хэлмээр байгаа юм. Музей сул асгасан сувд шиг дүүрэхгүй нь мэдээж. Гэхдээ урт удаан хугацаанд үргэлжлэн хийгддэг ажил.

-“Чингис хаан” музейн барилгыг саяхан албан ёсоор ашиглалтад хүлээн авсан. Харин хэзээ нээж, иргэдэд үйлчилж эхлэх вэ?

-Музейг ашиглалтад оруулах төлөвлөсөн хугацаатай ч КОВИД-19 цар тахлын нөхцөл байдлыг та бүхэн мэдэж байгаа. Нэлээд цаг алдлаа. Гадаадаас шилэн хорго авахаар захиалсан. Хорго гэдэг зүгээр нэг шил биш шүү дээ. Тусгай зориулалтын, шатдаггүй, агаар нэвтрүүлдэггүй, бактери оруулдаггүй, бүх зүйл нь автоматжсан, дэлхийд чанар, стандартаараа эхний гуравт ордог хорго захиалсан. Захиалга авсан компани Солонгосын үндэсний музейн хоргыг хийж байсан туршлагатай. Гэвч цар тахлын нөлөөгөөр, дэлхий нийтээр ачаа тээвэр удаашраад байна. Гэхдээ хорго ирэхээс урьтаж хийх бэлтгэл ажил асар их байна. Тэр ажлаа хийгээд, ирэх жилийн эхээр музейгээ ашиглалтад оруулна. Яагаад гэвэл, ирэх жил Их эзэн богд Чингис хааны мэндэлсний 860 жилийн тэгш ой тохиож буй. Их хааныхаа мэндэлсний өндөр ойд зориулан монгол түмэн суу алдрыг нь харуулсан соён гэгээрлийн төвтэй болох нь зүйн хэрэг.

-БҮХ ДУРСГАЛЫН 85 ХУВЬ НЬ ЭХ ХУВЬ-

-Олон улсын музейнүүд түүхэн дурсгалын хуулбарыг байршуулах нь элбэг. "Чингис хаан" музейн дурсгалын хэдэн хувь нь эх хувиараа байх вэ?

-Манай музейн нийт үзмэрийн 85 хувь нь эх дурсгал байх юм. Олон улсын жишгээр энэ хувь, хэмжээ янз бүр л байгаа. Бид Эзэн Чингис хаан, Монголын хаадтай холбоотой дурсгалуудын “А” хуулбарыг дэлхийн 11 улсаас авахаар төлөвлөсний 9-өөс нь аваад байна. Тухайлбал, ОХУ-ын Эрмитажийн музейгээс Чингис хааны нэр бүхий чулууны бичгийг 2019 оны 12 дугаар сарын 6-нд Монгол Улсын одоогийн Ерөнхийлөгчид бэлэглэсэн байдаг. Миний бодлооор, үндсэн эхээсээ ч сайн хуулбар болсон. Ерөнхийдөө музейд, албан ёсны зөвшөөрөл, сертификаттай хуулбар дурсгал нийт үзмэрийн 2-3 хувийг эзэлнэ. Эх дурсгал нь бодитой харагдах боломжгүй болсон үед сэргээж, ийм байсан гэж харуулдгаараа хуулбар дурсгал ач холбогдолтой байдаг.

Музейд орчин үеийн технологийн дэвшлийг ашигласан анимейшн, интерактив, QR, VR нэвтрүүлсэн. Эдгээр нь 10 орчим хувийг эзэлнэ.

-Технологийн дэвшил ашигласан үзмэр 10 хувийг эзэлнэ гэлээ. Тухайлбал ямар үзвэр, үйлчилгээ байх вэ?

-Музей гэдэг чинь үнэтэй хөөрөг хадгалдаг газар биш шүү дээ. Хүнд хамгийн зөв мэдээллийг ямар хэлбэрээр өгөх вэ гэдэг соён гэгээрлийн үүргийг л биелүүлж байгаа юм. Өнөөдөр дэлхийн музейнүүдэд байх ёстой тэр бүгд байгаа. Анимейшн бүтээж, VR-аар үзэх, тухайн дурсгалыг интерактив түвшинд гаргах юм. Дурсгал бүр дээр QR код байх бөгөөд түүнийг нь гар утсаараа уншуулаад НҮБ-ын таван хэлээр нэмэлт тайлбарыг үзэх боломжтой.

-Музейн дийлэнх нь буюу зургаан танхимын хоёрт нь Чингис хааны өвтэй холбоотой үзмэр байх нь. Тэгэхээр, Чингис хаантай холбоотой хамгийн ховор, нандин үзмэр гэвэл Та юуг нэрлэх вэ?

-Нандин үзмэр гэвэл мэдээж, Хархорины дурсгалуудыг хэлнэ. Хоёрдугаарт нь, Юань улсын үед хамаарах монгол нутгаас олдсон дурсгалууд байна. Хамгийн сүүлд гэхэд, энэ жил бид Сүхбаатар аймгаас Юань улсын үеийн тоногдоогүй 10 гаруй жирийн иргэн, язгууртан хоёрын завсрын шинжтэй хүмүүсийн дурсгал олсон. Жишээлбэл, бүтэн богтог малгай. Энэ бүгд тавигдана. Дээрээс нь Юань улсын үед эдэлж, хэрэглэж байсан, түүнээс дээш үед ч байсан хөшөө, хүн чулуу зэрэг хөдөө орон нутагт хөсөр хэвтэж байсан хосгүй өвийг татаж авчирсан.

Ер нь нийт дурсгалын 80 гаруй хувь нь эхээрээ байна гэдэг олон улсын музейд бараг байхгүй. Казахстаны музей, Солонгосын музейн нийт дурсгалын 50 гаруй хувь нь л эх хувь нь байх жишээтэй.

Музей нэг өдөр байгуулагддаг зүйл биш, аажимдаа баяждаг. Малтлага судалгаа хийнэ, хувь хүмүүсээс худалдаж авна, гадаад, дотоодоос олж авна. Сүүлийн үед байгуулсан Азийн томоохон музейнүүдийн жишээг авч үзье л дээ. Хөххотын музей, Казахстаны музей, Солонгосын музей 3.5-8 жилийн дотор бүрэн дэглэж дууссан. Тэгээд 10-15 жилийн дотор жинхэнэ музей болж төлөвшдөг.

Манай музейн явц цар тахлын үед харин ч хурдан өрнөж байгаа. Засгийн газраас ихээхэн дэмжлэг болж, музейн барилгын санхүүжилтийг гацаалгүй 1.6 жилийн дотор ашиглалтад орууллаа. Музейн барилгын нийт талбай нь Азид эхний 10-т орно.

-Чингис хаантай холбоотой үл давтагдах түүхэн дурсгал, биет үзмэрийг хэрхэн бүрдүүлж байна. Гадаад, дотоодоос үзмэр хандивлах, туслах зүйл байна уу?

-Тийм зүйл байна. Жишээлбэл, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч П.Очирбат гуайд гадаадаас дурсгаж байсан Монголтой холбоотой дурсгалуудын “А” хуулбарыг үнэ төлбөргүй бэлэглэсэн. Жирийн иргэд ч Эзэн богд Чингис хааныхаа музейд бэлэглэе гэсэн дурсгалууд байна. Гадаадаас мөн ижил санал ирж байгаа. Тухайлбал, Японоос Хубилай хааны тэнгисийн флотод хэрэглэж байсан онгоцны моделийг захиалж авч байгаа. Таван метрийн урттай, маш сонирхолтой үзмэр болно. Японд патентын эрх нь байдаг бөгөөд түүнийг нь бид авсан. Азербейжанд байгаа Монгол хатны дээлийг тус улсын музей яг тэр материалаар нь урлаж Монголд бэлэглэж байх жишээтэй. Эрмитажийн музей Чингисийн чулууны бичгийн “А” хуулбарыг нь Оросын урдаа барьдаг хуулбарлагчаар хийлгэж Монголд үнэ төлбөргүй бэлэглэсэн.

Ер нь дэлхий дахины анхаарлыг хандуулахыг зорьж байна. Би өнгөрсөн сард Төв Азийн бүс нутгийн улс орнуудын 13 үндэсний музейн захирлуудын хуралд оролцлоо. Энэ хуралд, "Чингис хаан" музейгээ танилцуулсан. Тэнд Эрмитаж, Третьяковын галерей, Кремлийн музей, Энэтхэг, Хятадын үндэсний музейн захирлууд бүгд оролцсон. Монгол Улсад ийм музей байгуулагдлаа, ийм ажил явуулж байгаа гэхэд талархалтай хүлээж авсан.

“МОНГОЛ УЛСЫГ ДЭЛХИЙД СУРТАЛЧЛАХ НЭГЭН ҮҮД”

-Мэдээж олон улсын стандартад нийцсэн Монголын анхны музей гэж Та онцолсон. Тиймээс гадаадын улс орнуудын музейтэй хамтран ажиллах биз ээ. Музейн захирлын хувьд, гадаад харилцаагаа хэрхэн төлөвлөж байгаа вэ?

-Бид гадаад харилцаагаа нэлээд өргөн хүрээнд төсөөлж байгаа. Нэгдүгээрт, ижил түвшний дэлхийн музейнүүдтэй харилцаа тогтоох ёстой. Манай музей одоохондоо байгуулагдаад 5-6 сар л болж байна шүү дээ. Өнөөдрийн байдлаар, 10 гаруй дэлхийн музейтэй хамтын ажлаа эхлүүлчихсэн. Онцолж хэлэхэд, өнгөрсөн жил Францын Нантын музей, Хятад улстай хамтарч Чингис хааны дурсгалын үзэсгэлэн гаргахаар төлөвлөж байсан ч цар тахлын нөхцөл байдлаас шалтгаалж хойшилсон. Тэрхүү үзэсгэлэнг манай музей хамтарч дахин гаргахаар болж, Нантын музейн төлөөлөл 8 сард ирж уулзсан. Тэгэхээр, 2023 оны төгсгөлд Франц улсад “Чингис хааны өв” нэртэй үзэсгэлэнг гаргахад, "Чингис хаан" музей хамтарч ажиллана. Мөн ирэх жилийн гуравдугаар сарын 16-нд Японы Оасакагийн үндэсний музейд Чингис хааны  угсааны буюу алтан ургийн ноёдуудын хуучин гэрэл зургийн үзэсгэлэн гаргахаар төлөвлөсөн.  

Бидний дараагийн зорилго бол Эрмитажийн музейд Монголын эзэнт гүрний дурсгалуудыг аваачиж үзэсгэлэн гаргахыг зорьж байна. Мөн тус музейн дурсгалуудыг Монголд авчирч үзэсгэлэн гаргах ажлыг зохион байгуулахаар төлөвлөж байна. Энэ ажлыг ШУА-ийн Түүх угсаатны зүйн хүрээлэн 2020 оны гуравдугаар сард зохион байгуулахаар төлөвлөж байсан ч цар тахлын улмаас хойшилсон юм.

Цаашид "Чингис хаан" музей зөвхөн Монголчуудад төдийгүй, олон улсад үзүүлэг, дэглэлтээ арилжааны болон сурталчилгааны хоёр хэлбэрээр дэлгэнэ. Энэ бол Монгол Улсыг дэлхийд сурталчлах нэгэн үүд. Нөгөөтээгүүр, аялал жуулчлалыг татна. "Чингис хаан" музейд Монголд ирсэн жуулчин бүр ирнэ гэдэгт итгэлтэй байна.

- Их эзэн богд Чингис хааны маань мэлмий гийсний тэгш буюу 860 жилийн ойг угтаж тус музейгээс ямар ажил үйлс төлөвлөж байна вэ?

-Бид хэд хэдэн ажил төлөвлөж байна. Ер нь "Чингис хаан" музей ажлаа бол эхэлчихсэн байгаа шүү дээ. Өдөр тутамд шаардлагатай материал, олдвороо хаанаас татах вэ гэх мэтчилэн ажиллаж байна.

Ирэх жил их хааныхаа мэлмий гийсний ойд зориулж дэлхийн монголч эрдэмтдийн их хурлыг “Чингис хаан ба Монгол судлал” нэрийн дор хийхээр төлөвлөж байна. Цар тахлын нөхцөл байдал дээрдвэл наймдугаар сард зохион байгуулна. Үүнд дэлхийн 600 орчим монголч эрдэмтэн оролцох төлөвтэй байна. Үүгээр Чингис судлалын олон улсын холбоог байгуулна.

Мөн ойд зориулж ирэх жилийн наадмаар “Чингис хааны өв” үзэсгэлэнг музейдээ нээнэ. Чингис хаан, түүний үр удам, өвөг дээдэстэй нь холбоотой тусгайлсан үзэсгэлэн юм. Гэхдээ тухайн үед цар тахлын нөхцөл байдал ямар байхыг таашгүй. Саяхан Археологийн хүрээлэнтэй хамтран “Их Монгол улсын нийслэл Хорхорум хотын өв” гэдэг каталог гаргалаа. Эрмитажид байгаа Монголын эзэнт гүрний үеийн дурсгал гэдэг каталог ч гаргасан. Энэ бүгд өмнө нь огт хэвлэгдэж байгаагүй.

Чингис хааны өв Монголд ч, дэлхийд ч байна. Тэр дундаа дэлхийн зиндааны том музейд байна. Нэг талаасаа музей гэдэг чинь танин мэдэхүйн төв, нөгөө талаас эрдэм судлалыг хөгжүүлэх газар юм. Тиймээс том судалгааны төв болох ёстой. Магадгүй, Чингис хаан болон монголын хаад, язгууртны судлалын дэлхийн төв болохыг үгүйсгэхгүй. Нөгөө талаас монголчуудын оюун, гэгээрлийн төв байх ёстой. Иймд, шинжлэх ухаан, танин мэдэхүйн цогцолбор төв болно гэсэн зорилт тавьж байгаа. Бидэнд төлөвлөгөө байна.

- ӨМӨЗО-ы Ордос хот дахь “Чингис хааны онгон” цогцолборыг олон сая жуулчин зорьж очдог. Монгол Улсад яг түүн шиг, "Чингис хаан" музейг зорих шалтгаан юу байх вэ?

-Бидэнд Чингис хаанаараа нэрлэсэн нисэх буудал, зочид буудал хоёроос өөр юм ховор. Тиймээс музей нь соёлын хувьд, тэр аугаа хүн, түүний угсаа, өвөг дээдсийн үлдээсэн өвийг хэрхэн хадгалж, хамгаалж чадаж байгаагаа харуулах боломж юм. Бид наймдугаар давхраа Монгол бахархлын заал гэж нээсэн. Ерөнхийдөө, нэг давхраас долоон давхар хүртэл Хүннүгийн үеийн дурсгалаас эхлээд, 20 дугаар зууны эхэн үеийг хүртэлх үзмэр дэглээд, наймдугаар давхрын зааланд хүн төрөлхтөний түүхэнд монголчуудын гүйцэтгэсэн үүргийг харуулах юм. Тухайлбал, Монголчуудын цэргийн урлаг, бичгийн соёлд оруулсан гавьяаг харуулсан дурсгалууд байна. Мөн хүн төрөлхтөний түүхэнд Хархорум хот ямар үүрэг гүйцэтгэсэн, шашныг түгээн дэлгэрүүлэхэд монголчууд ямар үүрэг гүйцэтгэсэн зэргийг харуулсан заал юм. Харин түүний дээд давхарт 100 кг цул алтаар хийсэн Чингис хааны дүр байгаа. Монголбанкнаас алтыг нь гаргасан. Хүмүүс дээд давхарт нь гараад Чингис хааны хөргөнд хүндэтгэл илэрхийлээд доошоо буудаг байх юм.  Энэ музейд ирсэн жуулчин монголчуудын талаар бүх мэдээллийг авна. Тэгээд Хэнтийд байгаа Чингисийн цогцолборыг зорино.

Сонирхуулж хэлэхэд, Чингис хааны үеэс, тэдний удмынхны тахиж ирсэн хар сүлдний хялгас байгаа. Сүүлд Баруун хүрээнд тахиж байсан энэ хялгасыг одоо Үндэсний музей хадгалж байгаа бөгөөд удахгүй "Чингис хаан" музейд ирнэ. Ордост байдаг Чингис хааны онгон цогцолборт байгаа бүх дурсгалыг сэргээсэн байдаг. Харин манайд байгаа дурсгалууд археологийн судалгаанаас гарч ирсэн, яг тухайн үедээ хэрэглэж байсан зүйлс байгаа юм. Тэгэхээр манай музей илүү амьд гэж ойлгож болно.

-Дэлхийн талыг байлдан дагуулж явсан Монголын эзэнт гүрэнтэй холбоотой соёлын дурсгал, гадаадад зөндөө байдаг. Яг тэрийг л музейдээ авчраад тавьчих юмсан гэсэн үзмэр байдаг уу?

-Төлөвлөж тооцсон бүхнээ л хөөцөлдөж а хуулбар хийлгэх эрх авах, хийлгэх ажлыг гүйцэтгэсэн. Та бүхэн хараарай. Тэр, энэ дутуу гэх зүйл ганц хоёр л гарч магадгүй. Гадаадаас авчирсан зүйлүүд голдуу ялгагдах зүйлгүй “А” хуулбар бөгөөд албан ёсны зөвшөөрөлтэй. Түүнийг нь олон улсын үзэсгэлэнд ч авч явах эрхтэй. Одоогийн түвшинд хангалттай, шунаад байвал зөндөө зүйл гарч ирнэ. Гэхдээ бидний амбиц бол голчлон өөртөө байгаа боломжоороо юм хийе гэж байгаа. Гэхдээ Чингисийн чулууны бичиг, Хубилай хааны тэнгисийн флотын онгоцны хуулбар, Ватиканд байгаа хаадын захидал зэргийг авахаас аргагүй болж байгаа юм л даа. Болж л өгвөл өөрсдөө л бүтээе гэж зорьсон, тэр ч ёсоор болж байна. Тэгэхээр "Чингис хаан" музейд тавих үзмэрт санаагаа бүү чилээ л гэж хэлмээр байгаа юм.

-Музейн үзмэрт монголчуудын хэрэглэж ирсэн бичиг үсэгтэй холбоотой ямар дурсгалууд байх вэ?

-Чингис хаантай холбоотой үлдсэн хэдхэн зүйл бий. Тухайлбал, Бурхан халдун уул нь байна, Чингисийн чулууны бичиг нь байна, тамганых нь дардас нь байна. Тиймээс бид их хааныхаа “аюутугай, биширтүгэй” гэсэн тамгыг музейн логогоо болгохоор тогтсон.

Музейн тайлбарууд бүгд монгол бичиг хосолсноор байна. Түүнээс гадна наймдугаар давхарт дэлхийн бичиг үсгийн түүхэнд монголчуудын гүйцэтгэсэн үүрэг гэсэн танхим байх юм. Тэнд монгол бичиг, тод бичиг, соёмбо үсэг, али гали, вагиндра зэрэг бүх үсгийн дурсгалыг жишээ болгож тавина. Гуравдугаар давхарт бархма үсгээр монгол хэлээр бичигдсэн хүйс толгойн бичгийг хүндэтгэлтэйгээр зална. Тэгэхээр, монгол бичиг үсгийн түүхийг музейдээ ихээхэн чухалчилж үзэж байгаа.

-Музейн барилгын загварыг Туркэд байдаг худалдааны төвийг хуулбарласан гэх шүүмжлэл гарсан. Мэдээж Та тайлбар хэлнэ байх...?

-Өөлсөн хүнд юм бүхэн өөтэй харагдана. Барилгын зургийг Монголын урдаа барьдаг, энэ жил өөд болсон, архитектур Д.Балдан гаргасан юм. Гадаад, дотоодын ямар ч барилгаас хуулбарласан зүйл байхгүй. Би музейн үзүүлэг дэглэлт, төлөвлөгөөг анхнаас нь гаргахад оролцсон хүний хувьд мэдэж байна. Бүх зүйл нь анхнаасаа төлөвлөгдөөд хийгдсэн.

Архитектурын шийдэл гэдэг нь тухайн хүний оюун санааных нь шүүс. Тэр хүний бодож төлөвлөсөн зүйлийг үгүйсгэж болохгүй. Бид Чингис хааныхаа музейг дэлгүүр мэт харж байгаа бол их хаандаа тийм л хүндэтгэлгүй хандаж байгаа хэрэг.

“МОНГОЛ БАХАРХЛЫН ӨДӨР ОЧДОГ ГАЗАР БОЛНО”

-Барилгын бөмбөгөр орой дээр шонхор шувуу залсан харагддаг. Та энэ барилгын бэлгэдэл, утга учрыг нь нарийн тайлбарлаж болох уу?

-Монголын түүхэн сурвалжид гардаг шүү дээ. Гэрийн тоонон дээр шонхор шувуу нисэж ирээд, “жингэс, жингэс” дуугарсан, тэгээд Тэмүүжинг Чингис хаан хэмээн өргөмжилсөн тухай домог бий. Дээд талын бөмбөрцгийн оройд тоононы цамхраа байдаг. Мөн бөмбөрцгийн урд талаар цагаан хаалт маягийн зүйл байгаа нь эсгий туургатныг илтгэж байгаа гэрийн туургыг төлөөлүүлсэн. Гадна талын ангархай, дотор талд монгол гэрийн хана шиг зүйл бий. Барилгын урд талын гурван багана нь эрт, эдүгээ, ирээдүй гурван цагийг төлөөлж байгаа юм. Үүдний хаалга монгол “гэрэгэ”-г бэлгэдэж дугуй хэлбэртэй. Баганын доод талд боржин чулуун чимэглэл, хаалганы хавтас дээрх чимэглэл бүгдийг Монголын археологийн түүхэн олдвороос санаа авч сэргээн урласан. Гадна талын боржин чулуун чимэглэлийг Хархорум, Хасарын хотоос олдсон археологийн дурсгалыг манай уран бүтээлчид сэргээж бүтээсэн. Түүнээс биш, бурхан шашинтай ямар ч холбоо байхгүй. Зүүн хананд байгаа тамганууд нь алдарт Рашаан хаднаас Х.Пэрлээ гуайн олсон 326 тамгыг давтагдахгүйгээр хийлгэж өлгөсөн. Барилгын нүүрэнд таван хааны тамгыг хийнэ. Тодруулбал, Монголын эзэнт гүрнийг удирдаж байсан Чингис, Өгөдэй, Гүег, Мөнх, Тулуй нарын тамга байх юм. Яагаад Тулуйн тамга орж ирэх вэ гэхээр, Их хаанын таалал болсноос хойш жилийн дараа Өгөдэйг хаан болох хүртэл отгон хүү Тулуй голомт сахиж байсан юм. Таван тамгыг тойруулаад Монголын археологийн түүхэнд олдсон хосгүй дурсгалуудыг шингээн хийсэн. Тухайлбал, нэг тамганд нь Архангайн гол модноос олдсон Лууг, нэг тамганд нь нэг эвэртэй бодь гөрөөсийг ороолгож сийлсэн байх жишээтэй.

-Орой дээрх шонхор шувуу нь ямар учиртай вэ?

-Шонхор шувууг дэлж биш шунгаж бууснаар урласан. Шувууны орой дээр нар, сарыг залсан. Нар сарын холбоос, харагдах байдлыг тооцож уран бүтээлчид шонхорын оройд буулгасан. Энэ барилга зүүн тийш Баянзүрх, баруун тийш Сонгинохайрхан, өмнө талд Богд уулан дахь Чингис хааны хөрөг дүрийг чиглэсэн диагнальд байгаа юм. Монголын 360 хоногийн хэд нь салхитай байдаг билээ. Тиймээс архитектурын шийдлээр салхи зүсэх байдлаар хийсэн. Энэ барилга ямар ч худалдааны төвтэй ижил биш. Ингэж жишиж байгаа нь Их хаанд зориулж буй зүйлийг үгүйсгэн гутаах гэж оролдож буй нэгэн бусармаг санаа.

Их хааны мэндэлсэн өдрийг буруу тогтоосон гэдэг үзэл бодолтой хүмүүс байсаар байна. Түүхч, академич хүний хувьд таны байр суурийг сонирхъё?

- Эрдэмтэд янз бүрийн саналтай байдаг, санал нэгдэнэ ч гэж байхгүй. Гэхдээ Эзэн Чингис хаанаа хүндэтгэдэг нэг өдөртэй болсонд баяртай байдаг. Тухайн үед өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн гэдэг дээр эрдэмтдийн саналын жин илүү дарж байсан юм. Тэгээд л ингэж тогтсон. Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгчийн санаачилгаар, Монголын эзэнт гүрэн, түүх судалдаг 10 гаруй эрдэмтнийг миний биеэр ахлуулан ажлын баг байгуулж байсан юм. Тэр ажлын багт Ш.Бираа, Ш.Чоймаа зэрэг тэргүүлэх эрдэмтэд байсан. Ингээд, Чингис хааны мэндэлсэн өдрийг өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн гэж тогтсон эрдэмтдийн дүгнэлтийг миний бие албан бичигт тусган Ерөнхийлөгчид ШУА-аар дамжуулан санал оруулж байв. Энэхүү албан бичигт Чингис хааны мэндэлсэн өдөр гэхээсээ илүүтэй, монгол бахархлын өдөр болгон тогтоож, их хаанаа хүндэтгэх ёстой гэдэг санал туссан. Тухайн үед Чингис хааныг өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэнд төрсөн байх магадлалтай гэдэг үндэслэлийг нэлээд эрдэмтэн гаргасан. Үүнд одоогийн Түүхийн хүрээлэнгийн захирал Ц.Цэрэндорж, А.Очир нарын хүмүүс маш нарийн үндэслэлтэй бичсэн байсан юм.

-Чингис хааны мэндэлсэн, монгол бахархлын өдрийг ер нь ямар утга бэлгэдлээр хэрхэн тэмдэглэж байвал зохистой вэ. Ямар ч байсан удахгүй "Чингис хаан" музейг зорьж очиж их хаандаа хүндэтгэл илэрхийлдэг болох болов уу?

-Эзэн хааны мэндэлсэн өдөр болон 11 дүгээр сарын 26-нд тохиох тусгаар тогтнолын өдөр монгол хүн газар шороо, өв соёл, улс орныхоо төлөө юу хийсэн бэ гэдгээ нэг удаа цэгнэдэг байх хэрэгтэй. Ядаж монгол бичгээр уншиж сурсан байдаг ч юм уу. Энэ өдөр уран бичлэгийн үзвэр, үзэсгэлэн гарах зэргээр тогтсон зүйл бий болоод байна шүү дээ. Уламжлал ёсоор бол, Чингис хааныхаа одон гардуулдаг, есөн цагаан тугандаа хүндэтгэл илэрхийлдэг. Дараагийнх нь миний ойлгож буйгаар, "Чингис хаан" музейд том ёслол болдог, их хааны хөрөгт хүндэтгэл илэрхийлдэг болно. Энэ музей чинь шүншигтэй. Монголын тахилгатай 13 уулын шороо, бүх гол мөрний ус, Монголын үнэ цэнтэй гэсэн болгоныг дээдэх шонхор шувуу, их хааны хөрөгт шингээж, амилуулсан. Их хааны хишиг буян, сүр сүлд нь ивээх болов уу гэж бодож байгаа. Музей ашиглалтад орсноор, монголчууд бахархлын өдрөөрөө зорьж очдог нэг газар болно биз ээ.

“НОЁН УУЛЫН ДУРСГАЛЫГ ХОНГИЛД ХАДГАЛЖ БАЙСАН ШҮҮ ДЭЭ”

-Монголын түүхийн өв, соёлын үнэлж баршгүй дурсгалуудыг хадгална. Тиймээс хамгаалалтын орчин хамгийн чухал нь байх ёстой байх?

-Ер нь бүх систем автомат. Харуул хамгаалалт, аюулгүй байдлыг чухалчилж барилгыг барьсан шүү дээ. Гал, усны аюулаас ч сэргийлсэн. Жишээлбэл, муугаар бодоход гал гарлаа гэхэд дусал ус оруулахгүйгээр вакумаар агаарыг нь хаагаад унтраачих жишээтэй. Ийм хэмжээний хамгаалалттай барилга Монголын хаана ч байхгүй. Улсын төсвөөр, монгол мэргэжилтнүүд өөрсдөө бий болгосон зүйл. Манайхан ихэвчлэн гадаадын хөрөнгө оруулалт, зээл, тусламжаар л том төсөл хэрэгжүүлдэг шүү дээ.

Намайг Түүхийн хүрээлэнгийн захирал байх үед дээрээс нь ус алддаг маш муу орон сууцны хонгилд ноён уулын хивс, алдартай алт, мөнгөн дурсгал, тэр ч бүү хэл Баян-Өлгийгөөс олдсон мөсөн хүний авсыг хадгалж байсан шүү дээ. Одоо ч тэндээ байгаа. Харин стандарт музей байгуулах нь нэг талаараа хүнд хэцүү нөхцөлд байгаа өв, соёлоо хамгаалж, нөгөө талаар бахархан гайхуулах боломж олгож байгаа юм.

-Эцэст нь дүгнэхэд, "Чингис хаан" музей өв соёлоо сурталчлах, хамгаалах, нөгөөтээгүүр гадаадын жуулчдыг татах олон талын ач холбогдолтой. Музейг чамгүй хөрөнгө зарцуулж байгуулж байгаа. Тэгэхээр үр ашгийн тооцоог ч гаргаж байсан байх л даа. Хэдий хэмжээний жуулчин татаж, хэдий орлого олно гэж тооцож байна вэ?

-Таны асуулт маш зөв. Мэдээж бид тооцоо хийж байгаа. Одоогийн Үндэсний музейгээс долоо дахин том. Тус музей нь 2019 онд 800-900 гаруй сая төгрөгийн орлого олсон. Гэхдээ энэ нь "Чингис хаан" музей түүнээс долоо дахин илүү орлого олно гэсэн тооцоо биш. Логикоор бодоход, жилд нийт хүн амынхаа таван хувьд үзүүлбэл 150 мянган хүн. Тасалбарыг таван мянган төгрөгөөр бодоход л 700-800 сая төгрөг болно. Үүн дээр жуулчид ирнэ, музейн бусад ажил зэргээс 1-1.5 тэрбум төгрөгийн орлого олно гэсэн тооцоо бий. Ингээд цаашдаа 10 орчим жилийн дараа өөрөө өөрийгөө санхүүжүүлээд явах хэмжээнд хүрнэ.

Засгийн газраас гаргасан нэг сайн шийдвэр бол 2019 оноос эхэлж соёл урлагийн салбарынхан олсон орлогоо өөртөө зарцуулдаг болсон шүү дээ. Бид цаашдаа үзмэрээ баяжуулна, байраа тохижуулна, харьцангуй бага цалинтай байгаа ажилчдынхаа нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэнэ. Гэхдээ соёл урлагийн салбар мөнгө олохоос илүүтэй соён гэгээрлийг эрхэмлэх ёстой. Соён гэгээрэл бол мөнгөөр хэмжигдэх зүйл биш. Би "Чингис хаан" музейг 10-15 жилийн дараа жигдэрсэн сайхан музей болно гэж найдаж байгаа.

-Нисэх багийн гишүүн болохын тулд өндөр шалгуур давсан нь тодорхой. Ялангуяа, дэлхийн өндөр зэрэглэлийн агаарын тээврийн компанид ажиллах нь шаргуу ажиллахаас эхлээд нэлээд хүчин чармайлт шаарддаг байх л даа. Яг ямар шалгуур танд тавигдаж байв?

-Нисэх багийн гишүүн болоход эерэг хандлагатай, өөртөө итгэлтэй, уян хатан, найрсаг бөгөөд бусдад туслах чин хүсэл хэрэгтэй. “Emirates” компанийн хувьд бол, англи хэлээр чөлөөтэй ярьдаг, 21 болон түүнээс дээш настай байх шаардлага тавьдаг. Мөн гараа дээш сунгахад 212 см-т хүрдэг байх, өндөр 160 см-ээс дээш байх зэрэг шаардлага бий. Мэдээж, ахлах сургууль төгссөн, нүдэнд ил харагдах шивээсгүй байх ёстой. Түүнээс гадна шинэ хүн, шинэ газар, шинэ нөхцөл байдалд дасан зохицох чадвартай байх, бие махбодын хөгжил сайтай байх, мөн хариуцлагатай байхыг шаарддаг юм билээ. 

-Та “Emirates Airline” компанид хэзээнээс ажиллаж эхэлсэн бэ?

-Би 2016 оны 7 дугаар сарын 8-нд Японы Осака хотоос Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын Дубай хот руу нисэж байсныг тодхон санадаг юм. Учир нь би энэ өдөр “Emirates Airline” компанийн нисэх онгоцны нисэх багийн гишүүнээр ажилд орохоор догдлон ирж байлаа. Дубайд зуны дунд үед агаарын температур 40 хэмээс давдаг. Тухайн үед би маш их баярлаж байсан ч, таньдаг ганц ч хүнгүй газар ирсэндээ бага зэрэг санаа зовниж байв. Гэхдээ, хотын төвд байрладаг компанийн байрандаа гайхалтай охидтой хамт амьдарч, тэдэнтэй эгч дүүс шиг л дотноссон. Ингээд хоёр сарын хугацаанд бэлтгэгдсэний эцэст Лондон хот руу хамгийн анх нисэж байлаа. 

-Олон цагаар маш өндөрт, агаарын хөлөгт ажиллахад хүндрэл, бэрхшээл нь юу байдаг вэ?

-Агаарт олон цаг ажиллах нь бие махбодын хувьд маш их тэсвэр хатуужил шаарддаг юм билээ. Ялангуяа шөнийн цагаар нисэх, өөр өөр цагийн бүс дамнан урт нислэг үйлдэх нь сонирхолтой шүү. Зуны аагим халуунаас жавартай өвлийн улиралд шилжих зэргийг дурдах нь зүйтэй болов уу. Нислэгийнхээ дараа бие махбодод маань юу хэрэгтэй байна түүнийгээ хийдэг. Зарим үед биеэ тэнхрүүлэхийн тулд 14 цаг унтах тохиолдол ч бий. Бид бүгд биеэ эрүүл чийрэг байлгах өөрсдийн аргатай болчихсон байдаг. Миний хувьд, нислэгийн үеэр аль болох их ус уухыг хичээж, арьсаа чийглэг байлгахын тулд нүүрний цацлага их хэрэглэдэг. Мөн хавангаа буулгахын тулд зориулалтын оймс өмсдөг. 

-Та нислэгт гарахын өмнө юу юу бэлддэг вэ. Нисэх багийнхан ямар цагийн хуваарьтай байдаг вэ?

-Ажил үүргээ сайн гүйцэтгэхийн төлөө баримталдаг гол зарчмуудаа дурдвал, сайн унтах, сайн хооллох, дасгал хөдөлгөөн хийх юм. Цар тахал дэгдэхээс өмнө сард 100 цаг нисэж, долоо хоногт гурван тив дамнан аялах нь бидний хувьд ердийн хуваарь байсан. Сар бүр бид өөр өөр хуваариар ажилладаг. Нью-Йорк, Токио, Колката, Сиатл, Нарита гэх зэргээр. Богино нислэгтэй үед бид өдөртөө Дубайд эргэн ирдэг бол урт нислэгийн үед тухайн газраа 24 болон түүнээс дээш цаг байх шаардлагатай болдог. Зарим үед гэрээсээ дуудагдаж компанийнхаа байранд бэлэн байх тохиолдол ч гардаг. Ерөнхийдөө бид сард 12 хоног амрах хуваарьтай. 

-Та нислэггүй үедээ чөлөөт цагаа хэрхэн өнгөрүүлдэг вэ?

-Би амралтын өдрүүдээ биеэ чийрэгжүүлэх, оюун санаагаа амраахад зориулахыг хичээдэг. Йог бол өдөр тутмын амьдралын маань хамгийн чухал хэсэг. Өглөө босоод хамгийн багадаа 20 минут йогийн дасгал хийдэг юм.

Дубайн маш үзэсгэлэнтэй далайн эрэгт очиж найзуудтайгаа усанд сэлэх, наранд биеэ шарах юм уу, эсхүл эргээр нь алхах дуртай. Мөн Дубайд шинээр хийж үзэх зүйлс олон. Тийм ч учраас миний хувьд, Дубайд байхад өдөр бүр жуулчин шиг л санагддаг. Худалдааны төвүүдээр хэсэж, “Global Village”-ийг сонирхохоос гадна Хатта руу аялах дуртай. Түүнчлэн Эмиратын Фужейра, Аль-Айн зэрэг хотод амьдардаг монгол найзуудынхаа гэрт үе үе зочилдог доо.

-Нисэх багийн гишүүн нь хоол, унд зөөх төдий бус шаардлагатай тохиолдолд эрүүл мэндийн тусламж ч үзүүлэх олон талын чадвар мэдлэг шаардсан, хариуцлагатай ажил болох нь анзаарагддаг. Харин та мэргэжлийнхээ онцлогийг юу гэж тодорхойлох вэ, Таны ажлын хамгийн сайхан нь юу байдаг вэ?

-Ажлын маань хамгийн чухал зүйл аюулгүй байдал. Нислэг бүрийн өмнө бид аюулгүй байдлын тухай асуултад хариулдаг бөгөөд үүнийг “Safe Talk” хэмээн нэрлэдэг. Бид бүгд “Emirates” компанийн бэлтгэл коллежид найман долоо хоногийн эрчимтэй бэлтгэлд хамрагдаж, хөлгийн тавцанд үүсэж болзошгүй янз бүрийн нөхцөл байдлыг зохицуулахад суралцдаг. 

Манай “Emirates” компани бол жинхэнэ утгаараа даяаршсан компани гэж хэлж болно. Энд 140 гаруй улс орны иргэд ажилладаг юм. Миний хувьд, дэлхийн 150 гаруй чиглэлд аялахаас гадна даяаршсан хамт олныхоо нэгэн эд эс нь болж байгаадаа баяртай байдаг даа. Бид бүгдийн мэдлэг, боловсрол, соёл уламжлал ондоо боловч өөр хоорондоо туршлага солилцож, бие биедээ тусалж дэмжин насан туршийн найзууд болдог. Мөн өөр өөр соёл, шашинтай хүмүүс эвлэлдэн аж төрж буй даяаршсан хотод амьдарч, ажиллаж байгаадаа туйлын баяртай байна.

-Агаарын тээврийн компанид ажиллаж байгаа хүн дэлхийн олон оронд очдог нь мэдээж. Ер нь онгоцны багийнхан гадаад улс оронтой танилцах боломж гардаг уу. Сэтгэлд тань үлдсэн хамгийн сонирхолтой улс, хотын тухай асуумаар байна?

-Тийм ээ, очсон улс орноо үзэж сонирхох боломж бидэнд бий. Би “Emirates” компанид таван жил орчим ажиллах хугацаандаа 50 улсын 95 хотод очсон байна. Цар тахал дэгдэхээс өмнө очсон газартаа нэг болон түүнээс олон хоног байрлах болбол тухайн хотыг заавал үзэж сонирхдог байлаа. Шинэ газар очвол бид хамтдаа аялдаг байсан. Тэдгээрээс хамгийн дурсамжтай нь гэвэл, Өмнөд Африкийн Кейптаун хот байсан. Африкт огт очиж үзээгүй байсан би дөнгөж хоёр дахь нислэгээрээ тэнд очсон. Кейптаунд газардсанаасаа хэдхэн цагийн дараа НҮБ-ын Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байгууллагын Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн газар болон “Boulders” эрэг дээрх оцон шувуудыг үзэх аялалд гарч байлаа. Хавцал, далай хийгээд ногоон тал хөндийг харах үнэхээр сайхан. Тухайн үед бие махбод, оюун санаа маань сэргэж, эрч хүч авч буй мэдрэмж гайхалтай байж билээ. 

Мөн Нью-Йорк хотоор хийсэн аялал маш гайхалтай байсан. Зул сарын баярын үе таарсан учраас цас ороод л, яг л кинон дотор орчихсон юм шиг л санагдаж байсан. “Rockefeller” төвийн урд зассан гацуур үлгэрийн юм шиг харагдаж байсныг мөн тодхон санаж байна. Харин одоо бол хот бүрд өөрийн хийх дуртай зүйлстэй болоод байна даа. 

-Нисэх багийн гишүүнээр ажиллах болсноор таны амьдралд ямар өөрчлөлт гарсан гэж боддог вэ?

-Дэлхийн олон газар орныг үзэж, ганцаараа хилийн чанадад амьдарч, гадаадын иргэдтэй хамт ажиллах нь миний амьдралыг үнэхээр их өөрчилсөн. Хувь хүний хувьд, илүү төлөвшиж, сахилга баттай болж, харилцан ойлголцох чадвар сайжирснаас гадна амьдралын өчүүхэн жижиг хэсгээс ч аз жаргал мэдрэхийг суралцсан. Мөн эрүүл мэнддээ хэрхэн анхаарахаа мэддэг болсон. Бидний ажилд ганцаараа байх цаг их. Би гэр бүл, найз нөхөд, ойр дотныхоо хүмүүст улам их талархдаг болоод байгаа. Мөн санхүүгийн хувьд илүү бие дааж байна. Түүнчлэн юу юунаас ч илүү энэ цаг мөчдөө амьдарч, сайхан дурсамж бүтээхийг эрмэлздэг.

-Таны гэр бүл Дубайд амьдардаг уу. Гэр бүлээ танилцуулж болох уу?

-Гэр бүлийнхэн маань Монголд амьдардаг. Миний өвөө, эмээ малчин хүмүүс боловч голчлон нэг газраа суурин байдаг байсан. Намайг таван настай байхад эцэг эх маань салж, ээж минь ажил олж суурьшихаар хот руу явснаас хойш би өвөө эмээтэйгээ хөдөө амьдарч эхэлсэн. Харин долоон нас хүрэхэд ээж маань намайг сургуульд оруулахаар хотод авчирсан. Ээж минь миний хувьд, үлгэр дуурайлал болсон хүн. Маш шаргуу хөдөлмөрлөдөг, хичээнгүй хүн л дээ. Би ээжийнхээ талынхан болон тэдний хүүхдүүдтэй тун ойр өссөн. Бид жил бүрийнхээ зуны амралтыг хөдөө өвөө, эмээтэйгээ өнгөрүүлдэг байлаа. Хүүхэд нас маань маш сайхан дурсамжтай өнгөрсөн дөө. Заримдаа би тэр үеэ зүүдэлдэг шүү. 

-Хамгийн сүүлд хэзээ Монголдоо ирсэн бэ?

-Цар тахал дэгдэхээс өмнө би эх орондоо жилд гурван удаа очдог байсан. Ингэхдээ ихэвчлэн Бээжин, Сөүл хотоор дамжин Монголын агаарын тээврийн компаниудаар зорчдог байлаа. Харин Монголд цар тахлын улмаас хөл хорио тогтоосноос хойш гэр бүлийнхэн дээрээ очиж чадаагүй жил хагасын нүүр үзэж байна. Гэвч сайхан цаг ирж, зуны амралтаараа очно гэдэгт итгэж байна. 

-АНЭУ-д, Дубайд ер нь хэчнээн монгол иргэн аж төрж байна вэ? Сурдаг, тан шиг ажилладаг гээд цөөнгүй хүн байгаа байх. Монголчууд хоорондоо холбоотой байдаг уу?

-Миний мэдэхээр 20 орчим монгол иргэн Дубай, АНЭУ-д оршин суудаг. Бид “Facebook” нийгмийн сүлжээгээр бие биеийнхээ талаар мэдэж холбогдож байсан. Миний хувьд, Дубай дахь монгол найзуудтайгаа ойр байж, үндэсний баяраа хамтдаа тэмдэглэдэг. 

-Гадаадад амжилттай ажиллаж туршлага хуримтлуулсан монгол залуусаараа монголчууд ихээхэн бахархдаг. Ер нь эх орондоо ажиллах хүсэл байдаг уу, хэтийн төлөвлөгөөнөөсөө хуваалцаж болох уу?

-Мэдээж эх орныхоо ирээдүйн хөгжилд хувь нэмрээ оруулахыг хүсдэг. Одоогоор миний хамгийн сайн хийж чадах зүйл бол өөрийн туршлагыг хуваалцан зөвлөж, залуустаа эерэг нөлөө үзүүлэх гэж бодож байна. Мөн нисэхийн мэргэжилтний хувиар өөрийгөө үргэлжлүүлэн хөгжүүлэхийг зорьж байна. 

-Магадгүй, ирээдүйд Улаанбаатар-Дубайн хооронд нислэгтэй болох өдөр ирэх байх. Харин таны төсөөлөл, хүлээлт ямар байдаг вэ?

-Шууд нислэгтэй болно гэдэгт маш их найдаж байна. Миний хувьд, энэ салбартаа өөрийн чадах бүхнээрээ хувь нэмрээ оруулахыг хүсэж байна.

-Ярилцсанд баярлалаа.